-

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَنْقَزِيُّ حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي سَعْدٍ الْأَزْدِيِّ وَكَانَ قَارِئَ الْأَزْدِ عَنْ أَبِي الْكَنُودِ عَنْ خَبَّابٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ وَلَا تَطْرُدْ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ إِلَى قَوْلِهِ فَتَكُونَ مِنْ الظَّالِمِينَ }قَالَ جَاءَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فَوَجَدَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَعَ صُهَيْبٍ وَبِلَالٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَّابٍ قَاعِدًا فِي نَاسٍ مِنْ الضُّعَفَاءِ مِنْ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا رَأَوْهُمْ حَوْلَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَقَرُوهُمْ فَأَتَوْهُ فَخَلَوْا بِهِ وَقَالُوا إِنَّا نُرِيدُ أَنْ تَجْعَلَ لَنَا مِنْكَ مَجْلِسًا تَعْرِفُ لَنَا بِهِ الْعَرَبُ فَضْلَنَا فَإِنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ تَأْتِيكَ فَنَسْتَحْيِي أَنْ تَرَانَا الْعَرَبُ مَعَ هَذِهِ الْأَعْبُدِ فَإِذَا نَحْنُ جِئْنَاكَ فَأَقِمْهُمْ عَنْكَ فَإِذَا نَحْنُ فَرَغْنَا فَاقْعُدْ مَعَهُمْ إِنْ شِئْتَ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَاكْتُبْ لَنَا عَلَيْكَ كِتَابًا قَالَ فَدَعَا بِصَحِيفَةٍ وَدَعَا عَلِيًّا لِيَكْتُبَ وَنَحْنُ قُعُودٌ فِي نَاحِيَةٍ فَنَزَلَ جِبْرَائِيلُ عَلَيْهِ السَّلَام فَقَالَ{ وَلَا تَطْرُدْ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنْ الظَّالِمِينَ }ثُمَّ ذَكَرَ الْأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ فَقَالَ{ وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ }ثُمَّ قَالَ{ وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ }قَالَ فَدَنَوْنَا مِنْهُ حَتَّى وَضَعْنَا رُكَبَنَا عَلَى رُكْبَتِهِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَجْلِسُ مَعَنَا فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُومَ قَامَ وَتَرَكَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ{ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ }وَلَا تُجَالِسْ الْأَشْرَافَ{ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا }يَعْنِي عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعَ{ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا }قَالَ هَلَاكًا قَالَ أَمْرُ عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعِ ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلَ الرَّجُلَيْنِ وَمَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَاقَالَ خَبَّابٌ فَكُنَّا نَقْعُدُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا بَلَغْنَا السَّاعَةَ الَّتِي يَقُومُ فِيهَا قُمْنَا وَتَرَكْنَاهُ حَتَّى يَقُومَ

ਇਹ ਸਾਨੂੰ [ਅਹਿਮਦ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਯਹਿਆ ਬਿਨ ਸਾਇਦ ਅਲ-ਕੱਥਾਨ] ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ [ਅਮਰੂ ਬਿਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਅਨਕਾਜ਼ੀ] ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ [ਅਸਬਾਥ ਬਿਨ ਨਸ਼ਰ] ਤੋਂ, [ਅਸ-ਸੁੱਦੀ] ਤੋਂ, [ਅਬੂ ਸਾ'ਦ ਅਲ-ਅਜ਼ਦੀ] ਤੋਂ, ਜੋ ਅਜ਼ਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੁਰਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ, [ਅਬੂ ਅਲ-ਕਨੂਦ] ਨੇ [ਖਬਬ] ਤੋਂ ਅੱਲਾਹ ਤ'ਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: '(ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕਰੋ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ) ' ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦ, '(ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਅਤਿਆਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਜਾਓ) ' (ਸੂਰਤ ਅਲ-ਅਨ'ਆਮ: 52)। ਖਬਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਲ-ਅਕ੍ਰਾ ਬਿਨ ਹਾਬਿਸ ਅਤ-ਤਮੀਮੀ ਅਤੇ 'ਉਆਇਨਾਹ ਬਿਨ ਹਿਸ਼ਨ ਅਲ-ਫਜ਼ਾਰੀ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸੂਲੂਲ੍ਹਾ, ਸੱਲਲ੍ਲਾਹੂ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ, ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੂਮਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਹੈਬ, ਬਿਲਾਲ, 'ਅਮਾਰ ਅਤੇ ਖਬਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਬੀ (ਸੱਲਲਾਹੂ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਇਕੱਠ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਰਬ ਸਾਡੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਵਫ਼ਦ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਰਬਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹੋ।" ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹਾਂ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਲਿਖੋ।" ਰਾਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਚਾਦਰ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਅਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਬਰਾਈਲ (ਅਲੈਹਿ ਸਲਾਮ) ਆਏ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹੁੰਚਾਏ: '(ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੱਢੋ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਨੁਦੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲੇ, (ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਤਿਆਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ)।' (ਸੂਰਤੁਲ-ਅਨ'ਆਮ; 52)। ਫਿਰ ਜਬਰਾਈਲ ਨੇ ਅਲ ਅਕ੍ਰਾ ਬਿਨ ਹਾਬਿਸ ਅਤੇ ਉਅੈਨਹ ਬਿਨ ਹਿਸ਼ਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: '(ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ (ਅਮੀਰਾਂ) ਨੂੰ ਕੁਝ (ਗਰੀਬਾਂ) ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ (ਅਮੀਰ) ਕਹਿਣ: "ਕੀ ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੈ?" (ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ): "ਕੀ ਅੱਲਾਹ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜੋ (ਉਸਦੇ) ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਨ?" QS ਅਲ-ਅਨ'ਆਮ; 63। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ; "ਜਦੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਇਤਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਕਹੋ: "ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਮਨ ਹੋਵੇ। (ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ (ਅਮੀਰਾਂ) ਨੂੰ ਕੁਝ (ਗਰੀਬਾਂ) ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ (ਅਮੀਰ) ਕਹਿਣ: "ਕੀ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਬਰਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ?")(ਅੱਲਾਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ): "ਕੀ ਅੱਲਾਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਜੋ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ (ਉਸਦੇ) ਹਨ?" (ਸੂਰਤ ਅਲ-ਅਨ'ਆਮ; 63). ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ; "ਜਦੋਂ ਸਾ ਖਬਾਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਗੋਡੇ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਸੂਲੂਲ੍ਹਾ, ਸੱਲਲ੍ਲਾਹੂ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਵਹੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ: '(ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬਰ ਕਰ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ਨੁਦੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਫੇਰ…)' (ਕੁਰਾਨ 18:28)। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਮੀਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਬੈਠੋ। '(ਕਿਉਂਕਿ) ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਮੁਤਵੱਜਿਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ...)' (ਸੂਰਤੁਲ-ਕਹਫ਼: 28), ਭਾਵ 'ਉਯੈਨਾ ਅਤੇ ਅਲ-ਅਕਰਾ'। '(...ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਭੈੜੀ ਹੈ) ' (ਸੂਰਤੁਲ-ਕਹਫ਼: 28)। ਖਬਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਹੈ।" ਖਬਬ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਬੇਸ਼ੱਕ, ਅਲ-ਅਕਰਾ ਅਤੇ 'ਉਆਇਨਾਹ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।" ਫਿਰ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਆਖਿਰਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ।" ਖਬਾਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੈਗੰਬਰ (ਸੱਲਲਾਹੂ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ) ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ, ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।"