Imam Tirmidzi (الإمام الترمذي) - 3891 حديث
حديث
Imam Tirmidzi : 361
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَشْعَثُ عَنْ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى بِهِمْ فَسَهَا فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ تَشَهَّدَ ثُمَّ سَلَّمَقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ وَهُوَ عَمُّ أَبِي قِلَابَةَ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى مُحَمَّدٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ أَيْضًا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو وَقَدْ رَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَهُشَيْمٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ بِطُولِهِ وَهُوَ حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَلَّمَ فِي ثَلَاثِ رَكَعَاتٍ مِنْ الْعَصْرِ فَقَامَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ الْخِرْبَاقُ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي التَّشَهُّدِ فِي سَجْدَتَيْ السَّهْوِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَتَشَهَّدُ فِيهِمَا وَيُسَلِّمُ و قَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ فِيهِمَا تَشَهُّدٌ وَتَسْلِيمٌ وَإِذَا سَجَدَهُمَا قَبْلَ السَّلَامِ لَمْ يَتَشَهَّدْ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَقَ قَالَا إِذَا سَجَدَ سَجْدَتَيْ السَّهْوِ قَبْلَ السَّلَامِ لَمْ يَتَشَهَّدْ
اسان کي [محمد بن يحييٰ عن نيصابوري] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [محمد بن عبدالله الانصاري] ٻڌايو آهي؛ مون کي [اشعث] [ابن سيرين] کان [خالد الحززاء] کان [ابو قلابه] کان [ابو المحلب] کان [عمران بن حُشين] ٻڌايو آهي ته رسول الله ﷺ پنهنجن اصحابن سان گڏ نماز پڙهي ۽ وساري ڇڏيو، پوءِ ٻه سجدا ڪيا. ان کان پوءِ تسيح ۽ سلام ڏنا. ابو عيسيٰ چيو ته: 'هي حديث حسن غريب جي درجي ۾ آهي. محمد بن سيرين ابو المحلب کان هڪ ٻي حديث بيان ڪئي، هو ابو قلابه جو چاچو هو.' انهيءَ دوران، [محمد] هي حديث [خالد الحززاء] کان [ابو قلابه] کان [ابو المحلب] کان روايت ڪئي ۽ ابو المحلب جو نالو عبدالرحمان بن عمرو هو، جنهن کي معاويه بن عمرو به سڏيو ويندو هو. [عبدالوهاب عتصقفي] ۽ [حسيم] ۽ ڪيترن ئي ماڻهن [خالد الحززاء] کان [ابو قلابه] کان صحيح تلفظ سان هي حديث بيان ڪئي. اهو عمران بن حُشين جي حديث آهي ته رسول الله ﷺ ظهر جي نماز جي ٽئين رڪعت ۾ سلام چيو. پوءِ حربق نالي هڪ شخص اٿيو. عالمن ۾ وسارڻ جي ٻن سجدن ۾ تشهد جي باري ۾ اختلاف هو. انهن مان ڪجهه چيو ته: 'ٻن سجدن ۾ تشهد پڙهڻ گهرجي ۽ پوءِ سلام چوڻ گهرجي'. جڏهن ته ٻين چيو ته: 'انهن ٻن سجدن ۾ تشهد ۽ سلام ناهي، جيڪڏهن هو سلام کان اڳ سجدو ڪري ٿو ته ان کي تشهد ڪرڻ جي ضرورت ناهي'. اهو احمد ۽ اسحاق جو رايو آهي، ٻنهي چيو ته؛ 'جيڪڏهن ڪو ماڻهو سلام کان اڳ سهوي لاءِ ٻه سجدا ڪري ٿو ته پوءِ ان کي تشهد ڪرڻ جي ضرورت ناهي'.
حديث
Imam Tirmidzi : 362
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ حَدَّثَنَا إِسْمَعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِيَاضٍ يَعْنِي ابْنَ هِلَالٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي سَعِيدٍأَحَدُنَا يُصَلِّي فَلَا يَدْرِي كَيْفَ صَلَّى فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلَمْ يَدْرِ كَيْفَ صَلَّى فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ عُثْمَانَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ إِذَا شَكَّ أَحَدُكُمْ فِي الْوَاحِدَةِ وَالثِّنْتَيْنِ فَلْيَجْعَلْهُمَا وَاحِدَةً وَإِذَا شَكَّ فِي الثِّنْتَيْنِ وَالثَّلَاثِ فَلْيَجْعَلْهُمَا ثِنْتَيْنِ وَيَسْجُدْ فِي ذَلِكَ سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا و قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا شَكَّ فِي صَلَاتِهِ فَلَمْ يَدْرِ كَمْ صَلَّى فَلْيُعِدْ
اسان کي [احمد بن مني] چيو آهي؛ اسان کي [اسماعيل بن ابراهيم] چيو آهي؛ اسان کي [هشام عاد دستوئي] [يحيى بن ابو ڪثير] کان [عيادل] يعني ابن هلال کان - بيان ڪيو آهي - هن چيو ته؛ 'مون [ابو سعيد] کان پڇيو؛ اسان مان هڪ نماز پڙهي ٿو، پر هن کي خبر ناهي ته هن ڪيتريون رڪعتون پڙهيون آهن؟' تنهن تي هن جواب ڏنو، 'الله جي رسول صلي الله عليه وسلم فرمايو: 'جيڪڏهن توهان مان ڪو نماز پڙهي ۽ اهو نه ڄاڻي ته هن ڪيتريون رڪعتون پڙهيون آهن، ته پوءِ ان کي ويٺي ٻه ڀيرا سجدو ڪرڻ گهرجي'. هن چيو: 'هن باب ۾ عثمان، ابن مسعود، عائشه ۽ ابو هريره کان به هڪ روايت آهي.' ابو عيسيٰ چيو؛ 'ابو سعيد جي هي حديث حسن صحيح آهي. هي حديث ابو سعيد کان ٻئي طريقي سان به روايت ڪئي وئي آهي. رسول الله صلي الله عليه وسلم کان روايت ڪئي وئي آهي؛ ته هن چيو؛' 'جيڪڏهن توهان مان ڪنهن کي هڪ يا ٻه رڪعتن ۾ شڪ هجي ته هڪ رڪعت ڳڻيو، ۽ جيڪڏهن ٻه يا ٽي شڪ هجي ته ٻه رڪعتون ڳڻيو ۽ سلام ڪرڻ کان اڳ ٻه ڀيرا سجدو ڪريو. هي حديث اسان جا دوست عمل ڪن ٿا. ساڳئي وقت، ڪجهه ٻين عالمن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو پنهنجي نماز ۾ ايترو شڪ ڪري جو کيس خبر نه هجي ته هن ڪيتريون رڪعتون پڙهيون آهن، ته پوءِ ان کي ٻيهر پڙهڻ گهرجي.'
حديث
Imam Tirmidzi : 363
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْتِي أَحَدَكُمْ فِي صَلَاتِهِ فَيَلْبِسُ عَلَيْهِ حَتَّى لَا يَدْرِيَ كَمْ صَلَّى فَإِذَا وَجَدَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ
اسان کي قتيبه چيو آهي، اسان کي الليث بيان ڪيو آهي ته ابن شهاب ابو سلمه ابو هريره کان وٺي چيو ته رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو ته: ”بيشڪ شيطان توهان مان ڪنهن وٽ نماز دوران اچي ٿو ۽ ان کي ايستائين روڪي ٿو جيستائين ان کي خبر نه پوي ته هن ڪيتريون رڪعتون پڙهيون آهن. تنهن ڪري جيڪڏهن توهان مان ڪو اهڙو ڪجهه ڏسي ته سجدي جي حالت ۾ ٻه ڀيرا سجدو ڪري“. ابو عيسيٰ چيو ته: ”هي حديث حسن صحيح آهي.“
حديث
Imam Tirmidzi : 364
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ ابْنُ عَثْمَةَ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَقَ عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ كُرَيْبٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِذَا سَهَا أَحَدُكُمْ فِي صَلَاتِهِ فَلَمْ يَدْرِ وَاحِدَةً صَلَّى أَوْ ثِنْتَيْنِ فَلْيَبْنِ عَلَى وَاحِدَةٍ فَإِنْ لَمْ يَدْرِ ثِنْتَيْنِ صَلَّى أَوْ ثَلَاثًا فَلْيَبْنِ عَلَى ثِنْتَيْنِ فَإِنْ لَمْ يَدْرِ ثَلَاثًا صَلَّى أَوْ أَرْبَعًا فَلْيَبْنِ عَلَى ثَلَاثٍ وَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
اسان کي [محمد بن بصير] چيو آهي؛ اسان کي [محمد بن خالد بن عتسمة البشري] چيو آهي؛ اسان کي [ابراهيم بن سعد] چيو آهي؛ مون کي [محمد بن اسحاق] ٻڌايو آهي [مخل] کان [ڪريب] کان [ابن عباس] کان [عبدالرحمن بن عوف] کان، هن چيو ته: مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو آهي ته: 'جيڪڏهن توهان مان ڪو پنهنجي نماز ۾ ايترو شڪ ۾ هجي جو کيس خبر نه هجي ته هن ڪهڙي رڪعت پڙهي آهي يا ٻه رڪعتون، ته ان کي هڪ رڪعت ڳڻڻ گهرجي. جيڪڏهن هن کي خبر نه هجي ته هن ڪهڙيون ٻه يا ٽي رڪعتون ڪيون آهن، ته ان کي ٻه رڪعتون ڳڻڻ گهرجن. ۽ جيڪڏهن هن کي خبر نه هجي ته هن ڪهڙيون ٽي يا چار رڪعتون ڪيون آهن، ته ان کي ٽي رڪعتون ڳڻڻ گهرجن. ان کان پوءِ، سلام ڪرڻ کان اڳ ٻه ڀيرا سجدو ڪرڻ گهرجي. ابو عيسيٰ چيو ته: 'هي حديث حسن غريب آهي.' اها حديث عبدالرحمٰن بن عوف کان ٻئي طريقي سان به نقل ڪئي وئي آهي. عبيدالله بن عبدالله بن عتبه هن کي عبدالرحمن بن عوف کان رسول الله صلي الله عليه وسلم کان روايت ڪيو آهي.
حديث
Imam Tirmidzi : 365
حَدَّثَنَا الْأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ وَهُوَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ انْصَرَفَ مِنْ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ أَقُصِرَتْ الصَّلَاةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى اثْنَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ كَبَّرَ فَرَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَقَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَاب عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَذِي الْيَدَيْنِ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي الصَّلَاةِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا أَوْ مَا كَانَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلَاةَ وَاعْتَلُّوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْكَلَامِ فِي الصَّلَاةِ قَالَ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَرَأَى هَذَا حَدِيثًا صَحِيحًا فَقَالَ بِهِ و قَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنْ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّائِمِ إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَإِنَّهُ لَا يَقْضِي وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَفَرَّقَ هَؤُلَاءِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَكْلِ الصَّائِمِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ و قَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنْ تَكَلَّمَ الْإِمَامُ فِي شَيْءٍ مِنْ صَلَاتِهِ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْهَا يُتِمُّ صَلَاتَهُ وَمَنْ تَكَلَّمَ خَلْفَ الْإِمَامِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنْ الصَّلَاةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْفَرَائِضَ كَانَتْ تُزَادُ وَتُنْقَصُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِنَّمَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ وَهُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ صَلَاتِهِ أَنَّهَا تَمَّتْ وَلَيْسَ هَكَذَا الْيَوْمَ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى مَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ لِأَنَّ الْفَرَائِضَ الْيَوْمَ لَا يُزَادُ فِيهَا وَلَا يُنْقَصُ قَالَ أَحْمَدُ نَحْوًا مِنْ هَذَا الْكَلَامِ و قَالَ إِسْحَقُ نَحْوَ قَوْلِ أَحْمَدَ فِي هَذَا الْبَابِ
اسان کي [الانشر] چيو آهي؛ اسان کي [معن] چيو آهي؛ اسان کي [مالڪ] [ايوب بن ابو تميمه] کان - يعني ايوب الصختياني کان - [محمد بن سيرين] کان [ابو هريره] کان ٻڌايو آهي ته رسول الله ﷺ ٻه رڪعتون پڙهڻ کان پوءِ وفات ڪئي. پوءِ ذوال يديني ان کان پڇيو، 'يا رسول الله، ڇا توهان نماز مختصر ڪئي يا وساري ڇڏيو؟' رسول الله ﷺ وري پڇيو؛ 'ڇا اهو سچ آهي جيڪو ذوال يديني چيو؟' ماڻهن جواب ڏنو، 'ٺيڪ آهي،' پوءِ رسول الله ﷺ اٿيا ۽ ٻه رڪعتون نماز پڙهي ۽ پوءِ سلام چيو. ان کان پوءِ تڪبير ڪئي ۽ سجدو ڪيو جيئن اڳ سجدو ڪيو هو يا ان کان به وڌيڪ، پوءِ تڪبير ورجائي ۽ پنهنجو مٿو بلند ڪيو. ان کان پوءِ هن سجدو ڪيو جيئن اڳ ۾ يا ان کان به وڌيڪ سجدو ڪيو هو. ابو عيسيٰ چيو؛ 'هن باب ۾ عمران بن حُشِين، ابن عمر ۽ ذوال يديني کان به هڪ تاريخ آهي'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'ابو هريره جي هي حديث حسن صحيح آهي. عالمن هن حديث بابت اختلاف ڪيو، ڪوفه جي ڪجهه رهواسين چيو؛ 'جيڪڏهن ڪو نماز دوران ڳالهائي ٿو ڇاڪاڻ ته هو وساري چڪو آهي، بيوقوف آهي يا ڪجهه به آهي، ته پوءِ ان کي پنهنجي نماز ٻيهر ورجائڻ گهرجي. اهي دليل ڏين ٿا ته هي حديث نماز ۾ ڳالهائڻ کان اڳ ظاهر ٿي هئي. امام شافعي هن حديث کي مستند سمجهن ٿا، ۽ هو هن حديث تي عمل ڪن ٿا. امام شافعي ٻيهر چيو، 'هي حديث رسول الله ﷺ کان روزيدار ماڻهن بابت بيان ڪيل حديث کان وڌيڪ صحيح آهي؛ ته جيڪڏهن هو کائي ٿو ڇاڪاڻ ته هو وساري چڪو آهي، ته ان کي ان جي قضا ڪرڻ جي ضرورت ناهي، ڇاڪاڻ ته اها هڪ نعمت آهي جيڪا الله کيس ڏني آهي'. شافعي چيو ته، 'جيڪي روزا رکن ٿا، اهي ابو هريره جي حديث جي بنياد تي، انهن جي وچ ۾ فرق ڪن ٿا جيڪي جان بوجھ ڪري کائيندا آهن ۽ جيڪي نه کائيندا آهن.' جڏهن ته امام احمد ابو هريره جي هن حديث تي تبصرو ڪندي چيو ته؛ 'جيڪڏهن ڪو امام پنهنجي نماز مان ڪنهن شيءِ بابت ڳالهائي ۽ کيس پڪ هجي ته هن ان کي مڪمل ڪيو آهي، پوءِ سمجهي ٿو - محسوس ڪري ٿو - ته هن ان کي مڪمل نه ڪيو آهي، ته پوءِ ان کي پنهنجي نماز مڪمل ڪرڻ گهرجي. ۽ جيڪو به امام جي پٺيان ڳالهائي ٿو جڏهن ته هو ڄاڻي ٿو ته هن وٽ اڃا تائين هڪ نماز باقي آهي جيڪا هن نه ڪئي آهي، ته ان کي ٻيهر ورجائڻ گهرجي. امام احمد دليل ڏنو ته رسول الله ﷺ جي زماني ۾ واجب عبادت ڪڏهن زيادتي ۽ ڪڏهن گهٽتائي ۾ ٿيندي هئي. ذوال يديني ڳالهائيندو هو ڇاڪاڻ ته هن کي پڪ هئي ته سندس نماز مڪمل آهي، اهو اڄ وانگر ناهي. ڪنهن کي به ذوال يديني جي چوڻ جي معنيٰ سان نه ڳالهائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اڄ جي فرض عبادت کي وڌائي يا گهٽائي نه ٿو سگهجي'. هن باب ۾ اسحاق چيو جيئن امام احمد چيو.
حديث
Imam Tirmidzi : 366
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ حَدَّثَنَا إِسْمَعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ أَبِي مَسْلَمَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَنَسِ بْنِ مَالِكٍأَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي فِي نَعْلَيْهِ قَالَ نَعَمْقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حَبِيبَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ وَشَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ وَأَوْسٍ الثَّقَفِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَطَاءٍ رَجُلٍ مِنْ بَنِي شَيْبَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ
اسان کي [علي بن حجر] ٻڌايو آهي، اسان کي [اسماعيل بن ابراهيم] ٻڌايو آهي، [سعيد بن يزيد ابو سلمه] چيو آهي ته: مون [انس بن مالڪ] کان پڇيو، 'ڇا رسول الله ﷺ ڪڏهن ٻه جوتا پائي نماز پڙهي هئي؟' هن جواب ڏنو، 'ها'. هن چيو؛ 'هن باب ۾ عبدالله بن مسعود، عبدالله بن ابو حبيبه، عبدالله بن عمرو ۽ عمرو کان به روايتون آهن'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'انس کان هي حديث حسن صحيح آهي. ۽ هي حديث عالمن طرفان عمل ۾ آهي.'
حديث
Imam Tirmidzi : 367
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَا حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقْنُتُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَالْمَغْرِبِقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ عَلِيٍّ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَخُفَافِ بْنِ أَيْمَاءَ بْنِ رَحْضَةَ الْغِفَارِيِّ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقُنُوتِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ الْقُنُوتَ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ و قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَقُ لَا يُقْنَتُ فِي الْفَجْرِ إِلَّا عِنْدَ نَازِلَةٍ تَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ فَإِذَا نَزَلَتْ نَازِلَةٌ فَلِلْإِمَامِ أَنْ يَدْعُوَ لِجُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ
اسان کي ٻڌايو ويو آهي ته [قتيبه] ۽ [محمد بن المثنيٰ] ٻنهي چيو آهي؛ اسان کي [غندر محمد بن جعفر] ٻڌايو آهي [سيوبه] کان [عمرو بن مُره] کان [عبدالرحمن بن ابو ليليٰ] کان [البراء بن عازب] چيو آهي ته؛ 'رسول الله ﷺ صبح ۽ شام جي نماز ۾ قنوت ڪندا هئا'. هن چيو ته؛ 'هن باب ۾ علي، انس، ابو هريره، ابن عباس ۽ خفاف بن ايماء بن ردله الغفاري کان به روايتون آهن'. ابو عيسيٰ چيو ته؛ 'البراء حديث' حسن آهي. عالم صبح جي نماز ۾ قنوت بابت اختلاف رکن ٿا، رسول الله ﷺ جي اصحابن مان ڪجهه عالم ۽ ٻيا صبح جي نماز ۾ قنوت جي اجازت ڏين ٿا. هي راءِ امام مالڪ ۽ شافعي ورتي هئي. جڏهن ته امام احمد ۽ اسحاق چيو ته؛ صبح جي نماز ۾ قنوت پڙهڻ جائز ناهي سواءِ ان وقت جي جڏهن مسلمانن کي خطرو هجي. جيڪڏهن مسلمانن تي ڪا آفت اچي ٿي ته امام کي مسلمان فوج لاءِ دعا ڪرڻ گهرجي.
حديث
Imam Tirmidzi : 368
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِييَا أَبَةِ إِنَّكَ قَدْ صَلَّيْتَ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ هَا هُنَا بِالْكُوفَةِ نَحْوًا مِنْ خَمْسِ سِنِينَ أَكَانُوا يَقْنُتُونَ قَالَ أَيْ بُنَيَّ مُحْدَثٌقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ و قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ قَنَتَ فِي الْفَجْرِ فَحَسَنٌ وَإِنْ لَمْ يَقْنُتْ فَحَسَنٌ وَاخْتَارَ أَنْ لَا يَقْنُتَ وَلَمْ يَرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ الْقُنُوتَ فِي الْفَجْرِ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو مَالِكٍ الْأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ بِهَذَا الْإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ
اسان کي [احمد بن مني] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [يزيد بن هارون] ٻڌايو آهي [ابو قلابه العسيجائي] کان، هن چيو ته؛ 'مون هڪ ڀيري [پنهنجي پيءُ] کان پڇيو، 'اي بابا، حقيقت ۾ توهان رسول الله صلي الله عليه وسلم، ابوبڪر، عمر، عثمان ۽ علي جي پٺيان ڪوفه ۾ تقريباً پنج سال نماز پڙهي آهي، ته ڇا انهن قنوت پڙهيو؟' هن جواب ڏنو، 'اي منهنجا پٽ، اهو هڪ نئون معاملو آهي'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'هي حديث حسن صحيح آهي. ۽ هن حديث تي ڪيترن ئي عالمن عمل ڪيو آهي. سفيان عسوري چيو؛ 'جيڪڏهن ڪو صبح جي نماز ۾ قنوت ڪري ٿو ته اهو سٺو آهي، جيڪڏهن نه ته اهو پڻ سٺو آهي'. ۽ سفيان عسوري قنوت نه ڪرڻ جو انتخاب ڪيو. ساڳئي طرح، ابن المبارڪ صبح جي نماز ۾ قنوت نه ڪيو. ابو عيسيٰ چيو؛ 'ابو مالڪ العسيجائي جو نالو سعد بن طارق بن عصيام آهي.' اسان کي [صالح بن عبدالله] ٻڌايو ويو آهي، چيو ويو آهي ته؛ اسان کي [ابو عوانه] [ابو مالڪ الاسيجائي] کان هن حديث جو مطلب هن سند سان ٻڌايو آهي.
حديث
Imam Tirmidzi : 369
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا رِفَاعَةُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِيُّ عَنْ عَمِّ أَبِيهِ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَصَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَطَسْتُ فَقُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ مُبَارَكًا عَلَيْهِ كَمَا يُحِبُّ رَبُّنَا وَيَرْضَى فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ انْصَرَفَ فَقَالَ مَنْ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلَاةِ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَهَا الثَّانِيَةَ مَنْ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلَاةِ فَلَمْ يَتَكَلَّمْ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَهَا الثَّالِثَةَ مَنْ الْمُتَكَلِّمُ فِي الصَّلَاةِ فَقَالَ رِفَاعَةُ بْنُ رَافِعٍ ابْنُ عَفْرَاءَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ كَيْفَ قُلْتَ قَالَ قُلْتُ الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ مُبَارَكًا عَلَيْهِ كَمَا يُحِبُّ رَبُّنَا وَيَرْضَى فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ ابْتَدَرَهَا بِضْعَةٌ وَثَلَاثُونَ مَلَكًا أَيُّهُمْ يَصْعَدُ بِهَاقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ أَنَسٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رِفَاعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ فِي التَّطَوُّعِ لِأَنَّ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ التَّابِعِينَ قَالُوا إِذَا عَطَسَ الرَّجُلُ فِي الصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ إِنَّمَا يَحْمَدُ اللَّهَ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُوَسِّعُوا فِي أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ
اسان کي [قتيبه] بيان ڪيو آهي؛ اسان کي [رفاعہ بن يحيى بن عبدالله بن رفاعہ الزرقي] پنهنجي پيءُ جي چاچي [معاذ بن رفاعہ] کان بيان ڪيو آهي [پنهنجي پيءُ] کان، هن چيو ته: مون هڪ ڀيرو رسول الله ﷺ جي پٺيان نماز پڙهي ته مون کي ڇڪ آئي ۽ چيو، 'الحمدُللهِ حمدان کتسيران ثَيِبَان مُبارَڪَان فيهِ، مُبارَڪَان عَلَيْهِ ڪمَا يُحِبُّ ربُّنا وَ يردلَ - الله جي تعريف گهڻي تعريف سان، خير سان، ان ۾ برڪت واري ۽ ان ۾ برڪت واري، جيئن اسان جو رب راضي ٿئي ۽ ردّلَ-'. پوءِ جڏهن رسول الله ﷺ نماز ختم ڪئي ته اسان ڏانهن مُڙيو ۽ چيو: 'نماز جا وقت ڪير ٻڌائي ٿو؟' ڪنهن به جواب نه ڏنو، پوءِ هن ٻيو ڀيرو پڇيو؛ 'نماز ۾ ڪير ڳالهائي ٿو؟' ڪنهن به جواب نه ڏنو، پوءِ ٽيون ڀيرو پڇيو؛ 'نماز ۾ ڪير ڳالهائي ٿو؟' ڪنهن به جواب نه ڏنو، پوءِ ٽيون ڀيرو پڇيو؛ 'نماز جا وقت ڪير ٻڌائيندو آهي؟' پوءِ رفاعہ بن رافع بن عفراء جواب ڏنو، 'مان آهيان، اي الله جا رسول'، هن چيو؛ 'توهان هاڻي ڇا چيو؟' رفاعہ جواب ڏنو، 'مان چوان ٿو؛ الحمد لله حمدان کتسيران ثيبان مبارڪان فيه، مبارڪان عليہ ڪما يحب ربنا و يردله - سڀ تعريفون الله لاءِ آهن گهڻي تعريف سان، نيڪي سان، ان ۾ برڪت آهي ۽ ان تي برڪت آهي، جيئن اسان جو رب راضي ۽ راضي آهي-'. پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو؛ 'ان ذات جو قسم جنهن جي هٿ ۾ منهنجي جان آهي، يقيناً ٽيهه ٻيا ملائڪ هن جملي کي آڻڻ لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهندا آهن'.
حديث
Imam Tirmidzi : 370
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ أَخْبَرَنَا إِسْمَعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَكُنَّا نَتَكَلَّمُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّلَاةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ مِنَّا صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ حَتَّى نَزَلَتْ{ وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ }فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنْ الْكَلَامِقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا تَكَلَّمَ الرَّجُلُ عَامِدًا فِي الصَّلَاةِ أَوْ نَاسِيًا أَعَادَ الصَّلَاةَ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ و قَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا تَكَلَّمَ عَامِدًا فِي الصَّلَاةِ أَعَادَ الصَّلَاةَ وَإِنْ كَانَ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلًا أَجْزَأَهُ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ
اسان کي [احمد بن مني] چيو آهي؛ اسان کي [حسيم] چيو آهي؛ اسان کي [اسماعيل بن ابو خالد] کان [الحارث بن صيبيل] کان [ابو عمرو عاصي شيباني] کان [زيد بن ارقم] ٻڌايو آهي ته: 'اسان رسول الله صلي الله عليه وسلم جي پٺيان نماز پڙهندي ڳالهائي رهيا هئاسين. اسان مان هڪ دوست سان ڳالهايو جيڪو سندس ڀرسان هو، جيستائين آخر ۾ آيت نازل ٿي: '۽ الله لاءِ پنهنجي نماز ۾ عاجزي سان بيٺا رهو'. پوءِ اسان کي خاموش رهڻ جو حڪم ڏنو ويو ۽ نماز ۾ ڳالهائڻ کان منع ڪيو ويو.' هن چيو؛ 'هن باب ۾ ابن مسعود ۽ معاويه بن الحڪم کان به هڪ تاريخ آهي'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'زيد بن ارقم جي حديث حسن صحيح آهي. ڪيترائي عالم هن حديث تي عمل ڪن ٿا، اهي چون ٿا، 'جيڪڏهن ڪو ماڻهو نماز دوران ڄاڻي واڻي يا وساري ڇڏي ته پوءِ ان کي پنهنجي نماز ٻيهر ورجائڻ گهرجي'. هي راءِ سفيان عطس ثوري، بن المبارڪ ۽ ڪوفي جي ماڻهن اختيار ڪئي هئي. انهن مان ڪجهه چيو ته، "جيڪڏهن ڪو نماز دوران ڄاڻي واڻي ڳالهائي ٿو، ته ان کي پنهنجي نماز ٻيهر پڙهڻ گهرجي. پر جيڪڏهن هو وساري يا لاعلمي سان ڳالهائي ٿو، ته ان جي نماز ڪافي آهي - ان کي ٻيهر ورجائڻ جي ڪا ضرورت ناهي." هي راءِ امام شافعي اختيار ڪئي هئي.
حديث
Imam Tirmidzi : 371
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ قَال سَمِعْتُ عَلِيًّا يَقُولُإِنِّي كُنْتُ رَجُلًا إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ مِنْهُ بِمَا شَاءَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ وَإِذَا حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّهُ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا ثُمَّ يَقُومُ فَيَتَطَهَّرُ ثُمَّ يُصَلِّي ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ{ وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ }إِلَى آخِرِ الْآيَةِقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَمُعَاذٍ وَوَاثِلَةَ وَأَبِي الْيَسَرِ وَاسْمُهُ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَرَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ فَرَفَعُوهُ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي عَوَانَةَ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمِسْعَرٌ فَأَوْقَفَاهُ وَلَمْ يَرْفَعَاهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مِسْعَرٍ هَذَا الْحَدِيثُ مَرْفُوعًا أَيْضًا وَلَا نَعْرِفُ لِأَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ حَدِيثًا مَرْفُوعًا إِلَّا هَذَا
اسان کي [قطيبه] چيو آهي؛ اسان کي [ابو عوانه] عثمان بن المغيره کان [علي بن ربيعہ] کان [اسماء بن الحڪم الفزاري] کان بيان ڪيو آهي، هن چيو ته: مون [علي] کي چوندي ٻڌو آهي ته: 'يقيناً، مان هڪ اهڙو ماڻهو آهيان جيڪو جيڪڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم کان حديث ٻڌندو آهيان، ته ان سان الله مون کي پنهنجي مرضي سان فائدا ڏيندو آهي. ۽ جيڪڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم جي صحابي مان ڪو مون کي ڪا حديث ٻڌائي ٿو، ته مان ان کي قسم کڻڻ لاءِ چوان ٿو، جيڪڏهن هن قسم کنيو آهي ته مان ان تي يقين ڪريان ٿو. [ابوبڪر] - هو هڪ ايماندار ماڻهو هو - هڪ ڀيرو مون کي ٻڌايو ته: 'مون رسول الله صلي الله عليه وسلم کي چوندي ٻڌو آهي ته: 'اهو ماڻهو ناهي جيڪو گناهه ڪري ٿو، پوءِ پاڪ ٿي نماز پڙهي ٿو، پوءِ الله کان معافي گهري ٿو جيستائين الله ان کي ضرور معاف نه ڪري.' پوءِ هن هي آيت پڙهي؛ "۽ - پڻ - اهي جيڪي جڏهن بڇڙا ڪم ڪن ٿا يا پاڻ تي ظلم ڪن ٿا، ته الله کي ياد ڪن ٿا، پوءِ پنهنجي گناهن جي معافي گهرن ٿا - آيت جي آخر تائين". هن چيو؛ "هن باب ۾ ابن مسعود، ابو درداء، انس، ابو امامه، معاذ ۽ وتسيله کان به روايتون آهن. ابو اليسار جو نالو ڪعب بن عمرو هو." ابو عيسيٰ چيو؛ "علي جي حديث حسن جي درجي ۾ آهي، ۽ اسان ان بابت هن سطر مان عثمان بن المغيره جي حديث کان سواءِ نٿا ڄاڻون." [صيوبة] ۽ ٻين هن حديث کي [عثمان بن المغيره] کان روايت ڪيو، پوءِ انهن ان کي ابو عوانه جي حديث طور تعبير ڪيو. [سفيان عتصوري] ۽ [مصر] پڻ ان کي بيان ڪيو، پر انهن ٻنهي ان کي صرف موقوف انداز ۾ ٻڌايو ۽ ان کي رسول الله ﷺ تائين نه پهچايو." ۽ هي حديث مسعر کان مرفوع ۾ پڻ نقل ڪئي وئي آهي، ۽ اسان کي ڪڏهن به خبر نه هئي ته اسماء بن الحڪم وٽ هن حديث کان سواءِ ڪا ٻي مرفوع حديث آهي.
حديث
Imam Tirmidzi : 372
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ الْجُهَنِيُّ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِّمُوا الصَّبِيَّ الصَّلَاةَ ابْنَ سَبْعِ سِنِينَ وَاضْرِبُوهُ عَلَيْهَا ابْنَ عَشْرٍقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَقُ وَقَالَا مَا تَرَكَ الْغُلَامُ بَعْدَ الْعَشْرِ مِنْ الصَّلَاةِ فَإِنَّهُ يُعِيدُ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَبْرَةُ هُوَ ابْنُ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيُّ وَيُقَالُ هُوَ ابْنُ عَوْسَجَةَ
اسان کي [علي بن حجر] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [حرمله بن عبدالعزيز بن الربيع بن سيابره الجهني] ٻڌايو آهي [عبدالمالڪ بن الربيع بن صبره] کان [پنهنجي پيءُ] کان [پنهنجي ڏاڏي] کان، هن چيو ته؛ 'رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو: 'ٻارن کي ست سالن جي عمر ۾ نماز پڙهايو، ۽ جڏهن اهي ڏهن سالن جي عمر ۾ نماز ڇڏي ڏين ته انهن کي ماريو.' هن چيو؛ 'هن باب ۾ عبدالله بن عمرو کان به هڪ تاريخ آهي'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'سبره بن معبد الجهني جي حديث حسن صحيح آهي.' ڪجهه سائنسدان هن حديث تي عمل ڪن ٿا. ۽ هي راءِ احمد ۽ اسحاق جي آهي. ٻنهي چيو؛ 'اها نماز جيڪا ڏهه سالن جي ٻار ڇڏي ڏئي، ان کي ورجائڻ گهرجي'. ابو عيسيٰ چيو؛ 'سبره ابن معبد الجهني آهي، ان کي ابن عوسجه جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو آهي'.
حديث
Imam Tirmidzi : 373
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمُلَقَّبُ مَرْدُوَيْهِ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ رَافِعٍ وَبَكْرَ بْنَ سَوَادَةَ أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَحْدَثَ يَعْنِي الرَّجُلَ وَقَدْ جَلَسَ فِي آخِرِ صَلَاتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَقَدْ اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَادِهِ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا قَالُوا إِذَا جَلَسَ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ وَأَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُهُ و قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَقَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَعَادَ الصَّلَاةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ و قَالَ أَحْمَدُ إِذَا لَمْ يَتَشَهَّدْ وَسَلَّمَ أَجْزَأَهُ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ وَالتَّشَهُّدُ أَهْوَنُ قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي اثْنَتَيْنِ فَمَضَى فِي صَلَاتِهِ وَلَمْ يَتَشَهَّدْ و قَالَ إِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِذَا تَشَهَّدَ وَلَمْ يُسَلِّمْ أَجْزَأَهُ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ حِينَ عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّشَهُّدَ فَقَالَ إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذَا فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ هُوَ الْأَفْرِيقِيُّ وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ
اسان کي [احمد بن محمد بن موسيٰ المُلقَاب مردويه] چيو آهي؛ اسان کي [ابن المبارڪ] چيو آهي؛ اسان کي [عبدالرحمن بن زياد بن انعوم] کي خبر ڏني آهي ته [عبدالرحمن بن رافع] ۽ [بڪر بن سواده] ٻنهي کيس خبر ڏني، [عبدالله بن عمرو] کان، هن چيو ته: 'الله جي رسول صلي الله عليه وسلم فرمايو: 'جيڪڏهن ڪو ماڻهو حديث پڙهي، جڏهن ته هو سلام کان اڳ پنهنجي نماز جي آخر ۾ ويٺو آهي، ته ان جي نماز صحيح آهي'. ابو عيسيٰ چيو ته: 'هي حديث تمام مضبوط ناهي، ۽ ان جي سند ۾ بي قاعدگي آهي. ڪجهه عالم هن حديث تي قائم آهن، اهي چون ٿا: 'جيڪڏهن ڪو ماڻهو صرف تسيحود لاءِ ويٺو آهي ۽ پوءِ سلام کان اڳ حديث پڙهي ٿو، ته ان جي نماز صحيح آهي'. جڏهن ته ڪجهه ٻيا چون ٿا: 'جيڪڏهن هو تسيحود کان اڳ ۽ سلام کان اڳ به حديث پڙهي ٿو، ته ان کي پنهنجي نماز ٻيهر پڙهڻ گهرجي'. هي امام شافعي جو رايو آهي. امام احمد چيو ته؛ 'جيڪڏهن ڪنهن نماز لاءِ نماز نه پڙهي آهي ته نماز صحيح آهي، اهو جيئن نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم فرمايو آهي؛ 'نماز - حلال سلام آهي'. انهي دوران تسيحود هلڪو آهي، ڇاڪاڻ ته نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم هڪ ڀيرو ٻئي رڪعت ۾ اٿيا ۽ پنهنجي نماز جاري رکي جيتوڻيڪ هن تسيحود نه چيو. انهي دوران، امام اسحاق بن ابراهيم چيو؛ 'جيڪڏهن ڪو ماڻهو تسيحود ڪري ٿو ۽ سلام ڪري ٿو ته ان جي نماز صحيح آهي،' اسحاق ابن مسعود جي حديث سان دليل ڏنو جڏهن هن کي نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم پاران تسيحود سيکاريو ويو، هن چيو؛ 'جيڪڏهن توهان هي تسيحود - ڪرڻ ختم ڪيو آهي، ته پوءِ توهان جو فرض پورو ٿي ويو آهي'. ابو عيسيٰ چيو؛ عبدالرحمٰن بن زياد بن عنوم آفريقي آهي ۽ کيس حديث جي ڪن ماهرن جهڙوڪ يحيٰ بن سعيد القثان ۽ احمد بن حنبل کان ضعيف ڪيو آهي.
حديث
Imam Tirmidzi : 374
حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَكُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ فَأَصَابَنَا مَطَرٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ شَاءَ فَلْيُصَلِّ فِي رَحْلِهِقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ ابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَخَّصَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقُعُودِ عَنْ الْجَمَاعَةِ فِي الْمَطَرِ وَالطِّينِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَقُ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْت أَبَا زُرْعَةَ يَقُولُ رَوَى عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا و قَالَ أَبُو زُرْعَةَ لَمْ نَرَ بِالْبَصْرَةِ أَحْفَظَ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَابْنِ الشَّاذَكُونِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ وَأَبُو الْمَلِيحِ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ
اسان کي [ابو حفش عمرو بن علي البشري] بيان ڪيو آهي؛ اسان کي [ابو داؤد ثيالسي] بيان ڪيو آهي؛ اسان کي [زُهير بن معاويه] [ابو الزبير] کان [جابر] کان بيان ڪيو آهي ته: 'اسين هڪ ڀيرو رسول الله ﷺ سان گڏ سفر ۾ هئاسين ۽ پوءِ اسان مينهن ۾ ڦاسي پيا. پوءِ رسول الله ﷺ فرمايو: 'جيڪو چاهي پنهنجي خيمي ۾ نماز پڙهي سگهي ٿو'. هن چيو: 'هن باب ۾ ابن عمر، سمره، ابو الملح پنهنجي پيءُ کان، ۽ عبدالرحمان بن سمره کان هڪ تاريخ پڻ آهي'. ابو عيسيٰ چيو: 'مون ابو زرعہ کي چوندي ٻڌو آهي؛ 'عفان بن مسلم عمرو بن علي کان هڪ حديث بيان ڪئي'. ابو زرعہ چيو: 'بصره ۾ اسان ڪڏهن به ڪنهن کي ان کان وڌيڪ حفظ ٿيل نه ڏٺو آهي؛ علي بن المديني، ابن عاص سيادزڪوني ۽ عمرو بن علي'. ابو المالح جو نالو عامر هو، ۽ کيس زيد بن اسامه بن عمير الحزلي به سڏيو ويندو هو.
حديث
Imam Tirmidzi : 375
حَدَّثَنَا إِسْحَقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ الْبَصْرِيُّ وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَا حَدَّثَنَا عَتَّابُ بْنُ بَشِيرٍ عَنْ خُصَيْفٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَجَاءَ الْفُقَرَاءُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْأَغْنِيَاءَ يُصَلُّونَ كَمَا نُصَلِّي وَيَصُومُونَ كَمَا نَصُومُ وَلَهُمْ أَمْوَالٌ يُعْتِقُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ قَالَ فَإِذَا صَلَّيْتُمْ فَقُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ مَرَّةً وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ مَرَّةً وَاللَّهُ أَكْبَرُ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ مَرَّةً وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَشْرَ مَرَّاتٍ فَإِنَّكُمْ تُدْرِكُونَ بِهِ مَنْ سَبَقَكُمْ وَلَا يَسْبِقُكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي ذَرٍّ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَفِي الْبَاب أَيْضًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالْمُغِيرَةِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ خَصْلَتَانِ لَا يُحْصِيهِمَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ إِلَّا دَخَلَ الْجَنَّةَ يُسَبِّحُ اللَّهَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ عَشْرًا وَيَحْمَدُهُ عَشْرًا وَيُكَبِّرُهُ عَشْرًا وَيُسَبِّحُ اللَّهَ عِنْدَ مَنَامِهِ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ وَيَحْمَدُهُ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ وَيُكَبِّرُهُ أَرْبَعًا وَثَلَاثِينَ
اسان کي ٻڌايو ويو آهي ته [اسحاق بن ابراهيم بن حبيب بن عاص شيح البشري] ۽ [علي بن حجر] ٻنهي چيو؛ اسان کي [عتاب بن بصير] [خشيف] [مجاهد] ۽ [عڪرمه] [ابن عباس] کان ٻڌايو آهي ته؛ غريب ماڻهو رسول الله ﷺ وٽ آيا ۽ چيو ته؛ 'يا رسول الله! امير ماڻهو نماز پڙهن ٿا ۽ روزا رکن ٿا جيئن اسان نماز پڙهون ٿا ۽ روزا رکون ٿا، ۽ انهن وٽ دولت آهي جيڪا اهي غلامن کي آزاد ڪرڻ ۽ خيرات ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري سگهن ٿا!' پاڻ فرمايائون؛ 'جيڪڏهن توهان نماز پڙهو ته چئو: سبحان الله ٽيٽيهه ڀيرا، الحمد الله ٽيٽيهه ڀيرا، الله اڪبر ٽيٽيهه ڀيرا ۽ لا إله إلا الله ڏهه ڀيرا. توهان پنهنجي اڳين کان اڳتي نڪري سگهندؤ ۽ توهان کان پوءِ وارا توهان کان اڳتي نه وڌي سگهندا.' هن چيو؛ 'هن باب ۾ ڪعب بن عجره، انس، عبدالله بن عمرو، زيد بن ثابت، ابو درداء، ابن عمر ۽ ابوذر کان به روايتون آهن. ابو عيسيٰ چيو ته؛ 'ابن عباس جي حديث حسن غريب جي درجي ۾ آهي. ۽ هن باب ۾ ابو هريره ۽ المغيره کان به هڪ تاريخ آهي. رسول الله ﷺ کان روايت آهي ته پاڻ فرمايو ته؛ 'ٻه شيون، هڪ مسلمان جي لاءِ شمار نه ٿيون ٿين جيستائين هو جنت ۾ داخل نه ٿئي: هر نماز کان پوءِ ڏهه ڀيرا الله جي تعريف ڪريو، ڏهه ڀيرا الله جي تعريف ڪريو ۽ ڏهه ڀيرا تڪبير پڙهو. ۽ سمهڻ کان اڳ ٽيٽيهه ڀيرا تحميد، ٽيٽيهه ڀيرا تڪبير پڙهو'.
حديث
Imam Tirmidzi : 376
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الرَّمَّاحِ الْبَلْخِيُّ عَنْ كَثِيرِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِأَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مَسِيرٍ فَانْتَهَوْا إِلَى مَضِيقٍ وَحَضَرَتْ الصَّلَاةُ فَمُطِرُوا السَّمَاءُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَالْبِلَّةُ مِنْ أَسْفَلَ مِنْهُمْ فَأَذَّنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَأَقَامَ أَوْ أَقَامَ فَتَقَدَّمَ عَلَى رَاحِلَتِهِ فَصَلَّى بِهِمْ يُومِئُ إِيمَاءً يَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنْ الرُّكُوعِقَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ عُمَرُ بْنُ الرَّمَّاحِ الْبَلْخِيُّ لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِهِ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ صَلَّى فِي مَاءٍ وَطِينٍ عَلَى دَابَّتِهِ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَقُ
اسان کي [يحيى بن موسى] چيو آهي؛ اسان کي [سيابة بن سووار] چيو آهي؛ اسان کي [عمر بن ارمة البخيل] ٻڌايو آهي [قطير بن زياد] کان [عمرو بن عثمان بن يعليٰ بن مرة] کان [پنهنجي پيءُ] کان [پنهنجي ڏاڏي] کان ته اهي رسول الله ﷺ سان گڏ سفر ۾ هئا، جيستائين اهي هڪ تنگ رستي تي پهتا، پوءِ نماز جو وقت آيو جڏهن آسمان مينهن وسائي رهيو هو ۽ زمين پاڻي سان ڀرجي وئي هئي. پوءِ رسول الله ﷺ پنهنجي گاڏي تي نماز لاءِ اذان ڏني، پوءِ اقامت ڪئي ۽ اڳتي وڌيا. ان کان پوءِ پاڻ پنهنجن دوستن سان گڏ رڪوع ڪندي نماز پڙهي، رڪوع کان هيٺ سجدو ڪيو. ابو عيسيٰ چيو ته: 'هي حديث حسن غريب جي درجي ۾ آهي. عمر بن ارمة البخيل هي حديث اڪيلو بيان ڪئي. ان کان سواءِ ٻي ڪا به حديث روايت نه ٿي آهي، ۽ هڪ کان وڌيڪ عالمن ان کان روايت ڪئي آهي.' ساڳئي طرح، انس بن مالڪ کان روايت آهي ته هن هڪ ڀيرو پنهنجي سواري تي مٽيءَ واري زمين تي نماز پڙهي. هن حديث تي عالمن عمل ڪيو، ۽ احمد ۽ اسحاق به هن راءِ کي اختيار ڪيو.
حديث
Imam Tirmidzi : 377
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلَاقَةَ عَنْ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى انْتَفَخَتْ قَدَمَاهُ فَقِيلَ لَهُ أَتَتَكَلَّفُ هَذَا وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ قَالَ أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًاقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ
اسان کي ٻڌايو ويو آهي ته [قتيبه] ۽ [بصير بن معاذ العقادي] ٻنهي چيو آهي؛ اسان کي [ابو عوانه] [زياد بن عقله] کان [المغيره بن سيوبه] ٻڌايو آهي ته: 'الله جي رسول صلي الله عليه وسلم نماز پڙهي ايتري تائين جو سندس ٻئي پير سُڄي ويا، پوءِ ان کي چيو ويو ته: 'تون پاڻ کي ڇو تڪليف ڏئين ٿو، جڏهن ته تنهنجا گذريل ۽ مستقبل جا گناهه معاف ڪيا ويا آهن؟' هن چيو ته: 'ڇا اهو سٺو نه هوندو جيڪڏهن مان شڪرگذار هجان ها؟' هن چيو ته: 'هن باب ۾ ابو هريره ۽ عائشه کان به هڪ روايت آهي. ابو عيسيٰ چيو ته: 'المغيره بن سيوبه جي حديث حسن صحيح آهي.'
حديث
Imam Tirmidzi : 378
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ الْحَسَنِ عَنْ حُرَيْثِ بْنِ قَبِيصَةَ قَالَقَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَقُلْتُ اللَّهُمَّ يَسِّرْ لِي جَلِيسًا صَالِحًا قَالَ فَجَلَسْتُ إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ إِنِّي سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي جَلِيسًا صَالِحًا فَحَدِّثْنِي بِحَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ عَمَلِهِ صَلَاتُهُ فَإِنْ صَلُحَتْ فَقَدْ أَفْلَحَ وَأَنْجَحَ وَإِنْ فَسَدَتْ فَقَدْ خَابَ وَخَسِرَ فَإِنْ انْتَقَصَ مِنْ فَرِيضَتِهِ شَيْءٌ قَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ انْظُرُوا هَلْ لِعَبْدِي مِنْ تَطَوُّعٍ فَيُكَمَّلَ بِهَا مَا انْتَقَصَ مِنْ الْفَرِيضَةِ ثُمَّ يَكُونُ سَائِرُ عَمَلِهِ عَلَى ذَلِكَقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَسَنِ عَنْ الْحَسَنِ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ حُرَيْثٍ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ وَالْمَشْهُورُ هُوَ قَبِيصَةُ بْنُ حُرَيْثٍ وَرُوِي عَنْ أَنَسِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوُ هَذَا
اسان کي [علي بن نصر بن علي الجهدلمي] چيو آهي؛ اسان کي [سهل بن حماد] چيو آهي؛ اسان کي [همام] چيو آهي؛ مون کي [قتاده] [الحسن] کان [حورث بن قبيشه] کان روايت ڪئي آهي ته هن چيو ته: 'مان مديني آيس، پوءِ مون دعا گهري ته اي الله، مون لاءِ نيڪ دوست ڳولڻ آسان ڪر'. حرث بن قبيشه چيو ته: 'پوءِ مون [ابو هريره] سان دوستي ڪئي، پوءِ مون ان کي چيو ته: 'بيشڪ مون الله کان دعا گهري آهي ته مون کي نيڪ دوست جي خوش نصيبي ڏئي، تنهنڪري مون کي اها حديث پڙهي ٻڌاءِ جيڪا تو رسول الله ﷺ کان ٻڌي آهي، الله مون کي نفعو ڏئي.' 'پوءِ ابو هريره چيو ته: 'مون رسول الله ﷺ کي چوندي ٻڌو آهي ته: 'قيامت جي ڏينهن، سڀ کان پهرين الله ٻانهي جي عملن جو حساب وٺندو ان جي نماز.' جيڪڏهن سندس نماز سٺي آهي ته هو خوش نصيب ۽ محفوظ هوندو، جيڪڏهن سندس نماز ناقص آهي ته هو نقصان ۾ ۽ بدبخت هوندو. جيڪڏهن سندس فرضي ڪمن ۾ ڪا کوٽ آهي ته الله تعاليٰ فرمائيندو: 'ڏسو، ڇا منهنجي ٻانهي ۾ ڪا سنت عبادت آهي جيڪا سندس فرضي ڪمن کي پورو ڪري سگهي ٿي جيڪا گهٽتائي آهي؟' پوءِ هر عمل سان اهڙو سلوڪ ڪيو ويندو'. هن چيو: 'هن باب ۾ تميم الداري کان به هڪ روايت آهي'. ابو عيسيٰ چيو: 'ابو هريره جي حديث هن طرف کان حسن غريب آهي. هي حديث ابو هريره کان ٻين ذريعن کان به روايت ڪئي وئي آهي. الحسن جي ڪجهه ساٿين به هڪ ٻي حديث حسن کان قبيشه بن حريث کان روايت ڪئي آهي. ۽ وڌيڪ مشهور قبيشه بن حريث آهي. اهڙي حديث [انس بن حڪيم] کان [ابو هريره] کان رسول الله صلي الله عليه وسلم کان پڻ روايت ڪئي وئي آهي.'
حديث
Imam Tirmidzi : 379
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ النَّيْسَابُورِيُّ حَدَّثَنَا إِسْحَقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ ثَابَرَ عَلَى ثِنْتَيْ عَشْرَةَ رَكْعَةً مِنْ السُّنَّةِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِقَالَ وَفِي الْبَاب عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ
اسان کي [محمد بن رافع عن نيصابوري] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [اسحاق بن سليمان رازي] ٻڌايو آهي؛ مون کي [المغيره بن زياد] [عثاء] کان [عيسيه] کان ٻڌايو آهي ته هن چيو ته؛ رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو آهي ته؛ 'جيڪو به سنت نماز جون ٻارهن رڪعتون پڙهي ٿو، الله تعاليٰ ان لاءِ جنت ۾ هڪ گهر ٺاهيندو، يعني چار رڪعتون ظهر جي نماز کان اڳ، ٻه رڪعتون ظهر جي نماز کان پوءِ، ٻه رڪعتون مغرب کان پوءِ، ٻه رڪعتون عشاء کان پوءِ ۽ ٻه رڪعتون فجر کان اڳ.' هن چيو ته؛ 'هن باب ۾ ام حبيبه، ابو هريره، ابو موسيٰ ۽ ابن عمر کان به روايتون آهن'. ابو عيسيٰ چيو ته؛ 'عيسيٰ جي حديث هن نقطه نظر کان حسن غريب آهي، جڏهن ته مغيره بن زياد تي عالمن طرفان روٽ جي نقطه نظر کان بحث ڪيو ويو آهي'.
حديث
Imam Tirmidzi : 380
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ هُوَ ابْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَقَ عَنْ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ قَالَتْقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ صَلَّى فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ رَكْعَةً بُنِيَ لَهُ بَيْتٌ فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَهَا وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَغْرِبِ وَرَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعِشَاءِ وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِقَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عَنْبَسَةَ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَنْبَسَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ
اسان کي [محمود بن غيلان] بيان ڪيو آهي؛ اسان کي [معمل] - يعني ابن اسماعيل - بيان ڪيو آهي؛ اسان کي [سفيان عتصوري] [ابو اسحاق] کان [المسيب بن رافع] کان [عنبسه بن ابو سفيان] کان [ام حبيبه] بيان ڪيو آهي ته؛ رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايو آهي ته: 'جيڪو ڏينهن ۽ رات ۾ ٻارهن رڪعتون سنت نماز پڙهندو، الله تعاليٰ ان لاءِ جنت ۾ هڪ گهر ٺاهيندو؛ ظهر کان اڳ چار رڪعتون، ان کان پوءِ ٻه رڪعتون، مغرب کان پوءِ ٻه رڪعتون، عشاء کان پوءِ ٻه رڪعتون ۽ فجر کان اڳ ٻه رڪعتون.' ابو عيسيٰ چيو ته: 'هن باب ۾ ام حبيبه کان عنبسه جي حديث حسن صحيح آهي، ۽ هي حديث ٻئي طريقي سان عنبسه کان به نقل ڪئي وئي آهي'.
