Revert to Islam, click here
ISLAM AL-HAQ: QURAN & HADITH
(The True Islam)
Free Download / Download

Imam Bukhari (الامام البخاري) - 7008 Hadith

Hadith

Imam Bukhari : 101

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ هُوَ ابْنُ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍأَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الْأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلًا قَامَ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ سَمِعَتْهُ أُذُنَايَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَايَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ فَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلَا يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهَا فَقُولُوا إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ وَلْيُبَلِّغْ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ فَقِيلَ لِأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا وَلَا فَارًّا بِدَمٍ وَلَا فَارًّا بِخَرْبَةٍ

Haalaama e men [Abdullaah bin Yuusuf] wiyi,, haalanaama kam [Al Laits] wiyi, haalanaama kam [Sa'id] ko o ɓii Abuu Sa'id ummoraade e [Abuu Syuraih] o wiyi Amru bin Sa'id nde o neldi fedde to Makka, 'Yaa amir to sa'illa, a wasallam meeɗii yettinde ɗum e waaju mum e ndimaagu Makka. Noppi am ɗiɗi nani, ɓernde am nani ɗum gite am ɗiɗi njiyi, o yetti Alla o laɓɓini Alla omo wiya: ‘Goonga, Makka, Alla laɓɓinii ɗum kadi yimɓe - Mushrikin Makka – laaɓaani ɗum. Waɗde hay gooto gooŋɗinɗo Alla e ñalawma darnga oo haɗaani rufde heen ƴiiƴam, kadi hay gooto haɗaani ruttaade leɗɗe gonɗe heen ɗee. So tawii won naamniiɗo ballal sabu wolde nde Nelaaɗo (JKM) haɓi e mum, wi’aa ‘’goonga Alla Ta’ala jaɓii nelaaɗo mum, jaɓaani on’’. Ndeke Alla Ta’ala jaɓii kam e sahaa gooto e nder ñalawma caggal ɗuum ruttii e maggal no laaɓiri hannde nii no laaɓnoo adan nii. Waɗde yo tawtoraaɓe ɓee njottin ɗum ɓe tawaaka ɓee'. Nii woni wiyaama Abuu Suurayj, hol ko Amru wiyi ? O wiyi, miin ɓuri ma anndude, aan Abuu Syuraij: O reenataa waɗooɓe bakkatuuji, rufooɓe ƴiiƴam e wujjooɓe.

Hadith

Imam Bukhari : 102

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرَةَذُكِرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا أَلَا لِيُبَلِّغ الشَّاهِدُ مِنْكُمْ الْغَائِبَ وَكَانَ مُحَمَّدٌ يَقُولُ صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ ذَلِكَ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ مَرَّتَيْنِ

Haali en [Abdullaah bin Abdul Wahhab] wiyi, haali en [Hammadu] gila e [Ayyuba] gila e [Muhammadu] gila e [Ibnu Abuu Bakra] gila e [Abuu Bakra] Nelaaɗo sallallaahu alayihi wasallam wiyi: ‘Goonga, ƴiiƴam maa, Muhammad, treat maa; Miɗo sikki o wiyi, ‘e teddungal maa ina harmi e maa no harmi e maa e ndee lewru lewru maa. Yo tawtoraaɓe ɓee yettin ɗum ɓe tawaaka ɓee'. Kadi Muhammadu wiyi : “ko goonga Nelaaɗo Alla sallallaahu alayhi wasallam wiyi mbele wonaa miin yettinnoo ɗum ? ' o 6eydi heen laabi cficfi.

Hadith

Imam Bukhari : 103

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْصُورٌ قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيًّا يَقُولُقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَكْذِبُوا عَلَيَّ فَإِنَّهُ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَلِجْ النَّارَ

Haalaama e men ['Ali bin Al Ja'd] wiyi, ɗum haalaama e men [Syu'bah] wiyi, ɗum haalaama e am [Mansur] wiyi, mi nanii [Rib'i bin Jirasy] wiyi, mi nanii ['Ali] wiyi 'Nelaaɗo sallallaahu 'alaihi wasallam dow am li- am, wiyi: 'Hoto lii mi ngam- jeyngol'.

Hadith

Imam Bukhari : 104

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قُلْتُ لِلزُّبَيْرِإِنِّي لَا أَسْمَعُكَ تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا يُحَدِّثُ فُلَانٌ وَفُلَانٌ قَالَ أَمَا إِنِّي لَمْ أُفَارِقْهُ وَلَكِنْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ

Haali en [Abu Al Walid] wi'i, haali en [Syu'bah] diga [Jami' bin Syaddad] diga ['Amir bin 'Abdullaah bin Az Zubair] diga [baaba maako] wi'i: 'Mi wi'i [Az Zubair], 'Mi meeɗay nande a ɗon wolwa dow huunde diga Nelaaɗo Allah yimɓe woɓɓe sallaahu' Az Zubair jaabii, 'Mi meeɗaa seertude e makko, mi nanii omo wiya: 'Mo fenni mi, yo feewnu jooɗorde mum e nder jeyngol'.

Hadith

Imam Bukhari : 105

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ أَنَسٌإِنَّهُ لَيَمْنَعُنِي أَنْ أُحَدِّثَكُمْ حَدِيثًا كَثِيرًا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَنْ تَعَمَّدَ عَلَيَّ كَذِبًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ

Haa anndini en [Abu Ma'mar] wi'i, haali en ['Abdul Warits] diga ['Abdul 'Aziz] wi'i, [Anas] wi'i, 'O haɗi yam haalande on hadiisaaji ɗuuɗɗi ngam Annabi sallallaahu 'alaihi wasallam wi'i: 'Kala anniya fenaande dow am, yo o feewnu mo -in heat am.'

Hadith

Imam Bukhari : 106

حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ عَنْ سَلَمَةَ قَالَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ يَقُلْ عَلَيَّ مَا لَمْ أَقُلْ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ

Haalaama en [Makki bin Ibraahiima] wiyi, haalanaama en [Yazid bin Abuu Ubaid] ummoriiɗo [Salamah] wiyi 'mi nanii Annabi sallallaahu 'alaihi wasallam ina wiya: 'kala wiyɗo e am ko mi meeɗaa haalde, yo o feewnu jooɗorde mum e nder jeynge'.

Hadith

Imam Bukhari : 107

حَدَّثَنَا مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي حَصِينٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ تَسَمَّوْا بِاسْمِي وَلَا تَكْتَنُوا بِكُنْيَتِي وَمَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَمَثَّلُ فِي صُورَتِي وَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ

Haa anndini en [Muusaa] anndini en [Abuu Awanah] diga [Abuu Hushaynu] diga [Abuu Salih] diga [Abuu Hurayrata] o wi'i, 'Mi nani Annabi sallallaahu 'alaihi wasallam wi'i: 'Hokku inɗe bee innde am naa bee innde am. Sabu kala jiyɗo mi e koyɗol mum, yiyii kam tigi, sabu Seyɗaane waawaa nanndude e mbaadi am. Kadi kala fenaande e am, yo feewnu jooɗorde mum e nder jeynge'.

Hadith

Imam Bukhari : 108

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُطَرِّفٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍهَلْ عِنْدَكُمْ كِتَابٌ قَالَ لَا إِلَّا كِتَابُ اللَّهِ أَوْ فَهْمٌ أُعْطِيَهُ رَجُلٌ مُسْلِمٌ أَوْ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ قَالَ قُلْتُ فَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ قَالَ الْعَقْلُ وَفَكَاكُ الْأَسِيرِ وَلَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ

Haali en [Muhammadu bin Salam] wiyi, haali en [Waki’] ummoraade e [Sufyan] ummoraade e [Mutharrif] ummoraade e [Ash Sha’bi] ummoraade e [Abuu Juhayfah] wiyi, “mi naamndii [‘Aali bin Abuu Taalib], ‘Mbele aɗa jogii deftere?’ O jaabii, “Alaa, so wonaa deftere Alla walla faamde ko juulɗo rokkata, walla ko woni e ndee ɗoo ɓataake”. Mbi’mi, hol ko woni e ndee lefol? O jaabii, ''Ransom, rimɗin nanngaaɓe, hay juulɗo gooto warataa ngam faddaade keefeero''.

Hadith

Imam Bukhari : 109

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَأَنَّ خُزَاعَةَ قَتَلُوا رَجُلًا مِنْ بَنِي لَيْثٍ عَامَ فَتْحِ مَكَّةَ بِقَتِيلٍ مِنْهُمْ قَتَلُوهُ فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَخَطَبَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْ مَكَّةَ الْقَتْلَ أَوْ الْفِيلَ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ كَذَا قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ وَاجْعَلُوهُ عَلَى الشَّكِّ الْفِيلَ أَوْ الْقَتْلَ وَغَيْرُهُ يَقُولُ الْفِيلَ وَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُؤْمِنِينَ أَلَا وَإِنَّهَا لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ بَعْدِي أَلَا وَإِنَّهَا حَلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ أَلَا وَإِنَّهَا سَاعَتِي هَذِهِ حَرَامٌ لَا يُخْتَلَى شَوْكُهَا وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا تُلْتَقَطُ سَاقِطَتُهَا إِلَّا لِمُنْشِدٍ فَمَنْ قُتِلَ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُعْقَلَ وَإِمَّا أَنْ يُقَادَ أَهْلُ الْقَتِيلِ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ اكْتُبْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اكْتُبُوا لِأَبِي فُلَانٍ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا الْإِذْخِرَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّا نَجْعَلُهُ فِي بُيُوتِنَا وَقُبُورِنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا الْإِذْخِرَ إِلَّا الْإِذْخِرَقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ يُقَالُ يُقَادُ بِالْقَافِ فَقِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَيُّ شَيْءٍ كَتَبَ لَهُ قَالَ كَتَبَ لَهُ هَذِهِ الْخُطْبَةَ

Haalaama en [Abuu Nu'aim Al Fadll bin Dukain] wi'i, haalaama en [Syaiban] diga [Yahya] diga [Abuu Salama] diga [Abuu Hurairah], dow lenyol Khaza'ah wari gorko gooto diga Banu Laits nyalnde 6amtaare Makka ngam 6amtaare maɓɓe diga -e-. Ndeen huunde yettinaama e Nelaaɗo sallallaahu ‘alaihi wasallam, o naati e oto makko o waajii: ‘Goonga, Alla woppii Makka e warngooji, walla konu elefant’. Abuu Ubaydullah wiyi, “No Abuu Nu’aim wiyri nii, ɓe mbeltiima hakkunde ‘warngo’ e ‘elefant’. E nder ɗuum, goɗɗo o wiyi : « Kuɗol ». Ko ndeen Alla wonni Annabi kisal e dow mumen e gooŋɗinɓe. O wiyi : “anndu leydi Makka ndi hallaaki hay gooto ko adii kam walla caggal am, anndu e goonga ko ndi hallanoo mi ko juuti ñalnde wootere. Anndu, kadi e oo sahaa ɗum wontii haram; gite ɗee poti taƴeede, leɗɗe ɗee poti taƴeede, geɗe tawaaɗe ɗee ƴettee so wonaa tawa anndaaka, joom mum yiiltee. Waɗde kala baraaɗo, heɓat heen gootel e geɗe ɗiɗi moƴƴe; naamnaade njoɓdi walla naamnaade njoɓdi e ɓesngu ñawɗo oo’. Ndeen hoɗnooɗo Yemen gooto ari wiyi : « aan Nelaaɗo winndam ɗum ? O wi’i ndeen: “Winndu ɗum Abuu so e so’. Gorko gooto Qurays wiyi ndeen, so wonaa lekki Idzhir, ya Nelaaɗo, sabu min kuutortoo ko oon lekki e nder galleeji amen e nder yanaande amen. So Nelaaɗo (JKM) wiyi: so wonaa lekki Idzhir, so wonaa lekki Idzhir. Ndeen wiyaa Abuu Abdullaah, hol ko winndaa e makko? O jaabii, 'Oon waaju'.

Hadith

Imam Bukhari : 110

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُمَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَدٌ أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْهُ مِنِّي إِلَّا مَا كَانَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَلَا أَكْتُبُتَابَعَهُ مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ

Haali en [Ali bin Abdullaah] wiyi, wiyi en [Sufyan] wiyi, wiyi en [Amru] wiyi, wiyi kam [Wahhab bin Munabbih] ummoraade e [banndiiko] wiyi, mi nanii [Abuu Hurairah] wiyi, «Alaa e nder sehilaaɓe Nelaaɗo hahilaah ko ɓuri ɗum 'Abdullaah ɓii Amru. Sabu omo waawi winndude mi waawaa'. [Ma'mar] kadi haali ɗum e [Hammam] e [Abuu Hurayrata]'.

Hadith

Imam Bukhari : 111

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَلَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَجَعُهُ قَالَ ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَا تَضِلُّوا بَعْدَهُ قَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ حَسْبُنَا فَاخْتَلَفُوا وَكَثُرَ اللَّغَطُ قَالَ قُومُوا عَنِّي وَلَا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُفَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كِتَابِهِ

Haalanaama e men [Yahya bin Suleymaan] wiyi, haalanaama kam [Ibnu Wahhab] wiyi, haalanaama kam [Yunus] ummoraade e [Ibnu Shihab] ummoraade e [Ubaydullaah bin Abdullaah] ummoraade e [Ibnu Abbaas] wiyi, nde Nelaaɗo sallahimeala wi'i: ɓataake kadi mi winndan maa huunde mbele aɗa majja caggal am’. Omar wiyi, “goonga ñawu nelaaɗo (JKM) ina ɓeydoo bonde e bannge amen ina woodi deftere Alla, nde ina heddinoo e men.” Ndeen yim6e 6ee luurdii, jii6ru ummii, ko cfuum wacfi Nelaaɗo (JKM) wiyi: “Njahdu e am, ina haani haaldude e yeeso am”. Nii woni Ibnu Abbaas yalti, wiyi : “ɗum ko musiiba, tee kala musiiba fotaani waɗde e yeeso Nelaaɗo sallallaahu ‘alaihi wasallam e Qur’aana’.

Hadith

Imam Bukhari : 112

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ هِنْدٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَمْرٍو وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ هِنْدٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْاسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أُنْزِلَ اللَّيْلَةَ مِنْ الْفِتَنِ وَمَاذَا فُتِحَ مِنْ الْخَزَائِنِ أَيْقِظُوا صَوَاحِبَاتِ الْحُجَرِ فَرُبَّ كَاسِيَةٍ فِي الدُّنْيَا عَارِيَةٍ فِي الْآخِرَةِ

Haali en [Shadaqah] haali en [Ibnu Uyaina] gila e [Ma'mar] gila e [Az Zuhri] gila e [Hind] gila e [Ummu Salamah] e [Amru]. Kadi gila e [Yahya bin Sa’id] gila e [Az Zuhri] gila e [Hind] gila e [Ummu Salamah] wiyi, “Jamma gooto, Nelaaɗo (JKM) ummiima, wiyi: “Subhaanallah - Teddungal woodanii Alla -, hol fenaande jippinaande jamma oo? Kadi hol ko udditaa e keesuuji ɗiɗi ɗii -Ramavi e Perse-? Waɗde, onon yimɓe wonɓe caggal mahe -cuuɗi-, sabu no foti yimɓe nguurdi e naftoraade barkeeji Alla e nder aduna kono maa ngona e ɓuuɓde e caggal maayde -ɓe keɓataa hay moƴƴere-'.

Hadith

Imam Bukhari : 113

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمٍ وَأَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَصَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعِشَاءَ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ فَقَالَ أَرَأَيْتَكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ

Nde haalani en [Sa'id bin Ufair] wi'i, nde wi'i kam [Al Laits] wi'i, nde wi'i yam ['Abdurrahmaan bin Khalid bin Musafir] diga [Ibnu Shihab] diga [Salim] e [Abuu Bakr bin Suleymaan bin Abuu Hatsmah] dow ['Abdullaah'al Sahila'al wi'i juuli juulde Isha' e amen e joofnirde nguurndam makko. Caggal nde o gayni salminde o ummii o wi’i: “Mbele a waɗaani hakkille jamma hannde oo? Ndeke, e joofnirde duuɓi teemedere kala, hay gooto heddotaako e dow leydi ndii’.

Hadith

Imam Bukhari : 114

حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَبِتُّ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَهَا فِي لَيْلَتِهَا فَصَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعِشَاءَ ثُمَّ جَاءَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ نَامَ ثُمَّ قَامَ ثُمَّ قَالَ نَامَ الْغُلَيِّمُ أَوْ كَلِمَةً تُشْبِهُهَا ثُمَّ قَامَ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ فَصَلَّى خَمْسَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ نَامَ حَتَّى سَمِعْتُ غَطِيطَهُ أَوْ خَطِيطَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ

Haali en [Aadama] wiyi, haalani en [Syu'ba] wiyi, haalani en [Al Hakam] wiyi, mi nanii [Sa'id bin Jubair] e [Ibnu Abbas] ina wiya, 'Mi 6ooyii jamma e galle neene am -Maimunah bint Al Harith-, debbo Annabi 'sallallaahu'. Kadi e oon sahaa Nelaaɗo JKM ina wondi e makko sabu ko turngal makko. Nelaaɗo sallallaahu 'alaihi wasallam waɗii juulde isyaa, caggal ɗuum o hooti galle o juuli rakaaji nay, caggal ɗuum o ɗaani o ummii kadi o juuli'. Ibnu Abbaas wiyi, 'O ndeen ɗaaniima no cukalel nii - o ummiima seeɗa - walla ko nanndi heen - ndeen o ummiima ngam juulde. Ndeen mi ummiima mi darii e bannge nano makko, o waɗti mi e bannge ñaamo makko. Caggal cfuum o juuli rakaaji joyi, o juuli rakaaji cficfi, o 6uuccii haa mi nani 6uu6ol makko, caggal cfuum o yalti ngam juulde subaka.'

Hadith

Imam Bukhari : 115

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَإِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَلَوْلَا آيَتَانِ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُ حَدِيثًا ثُمَّ يَتْلُو{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنْ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى إِلَى قَوْلِهِ الرَّحِيمُ }إِنَّ إِخْوَانَنَا مِنْ الْمُهَاجِرِينَ كَانَ يَشْغَلُهُمْ الصَّفْقُ بِالْأَسْوَاقِ وَإِنَّ إِخْوَانَنَا مِنْ الْأَنْصَارِ كَانَ يَشْغَلُهُمْ الْعَمَلُ فِي أَمْوَالِهِمْ وَإِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ كَانَ يَلْزَمُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِشِبَعِ بَطْنِهِ وَيَحْضُرُ مَا لَا يَحْضُرُونَ وَيَحْفَظُ مَا لَا يَحْفَظُونَ

Haalaama e men [Abdul Aziz bin Abdullaah] wiyi, haalaama kam [Malik] ummoraade e [Ibnu Shihab] ummoraade e [Al A'raj] ummoraade e [Abuu Hurairah] wiyi, 'Goonga yimɓe ina mbiya, 'Abuu Hurayrah ko kanko ɓuri -waɗde hadiis oo ummoraade e Rasulullah sallallah wonaano Deftere Alla mi yettintaa ɗum'. Ndeen o janngii aaye oo: '-Goonga, suucf6e ko min njippini e mbaadi firooji e njilluuji-' ......haa aaye oo timmi.. '-Alla ko yurmeende-' -Qs. Al Baqara: 159-160-. Ndeke banndiraaɓe men ummoriiɓe e Muhajirin en, ina ngondi e njulaagu e nder luumooji, banndiraaɓe men ummoriiɓe e Ansar en, ina ngondi e golle mum en e njuɓɓudi jawdi mum en. nde wonnoo Abuu Hurairah ina wondi e Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam sahaa kala nde o weeli, omo wondi e sahaa kala nde yim6e mbaawaa tawtoreede, kadi omo waawi memde nde yim6e mbaawaa memde cfum.'

Hadith

Imam Bukhari : 116

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَبُو مُصْعَبٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ دِينَارٍ عَنْ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قُلْتُيَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ حَدِيثًا كَثِيرًا أَنْسَاهُ قَالَ ابْسُطْ رِدَاءَكَ فَبَسَطْتُهُ قَالَ فَغَرَفَ بِيَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ ضُمَّهُ فَضَمَمْتُهُ فَمَا نَسِيتُ شَيْئًا بَعْدَهُحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ بِهَذَا أَوْ قَالَ غَرَفَ بِيَدِهِ فِيهِ

Haali en [Ahmadu bin Abuu Bakr Abuu Mus'ab] wi'i, haali en [Muhammadu bin Ibraahiima bin Dinar] diga [Abuu Dzi'b] diga [Sa'id Al Maqburi] diga [Abuu Hurairah] wi'i 'mi wi'i, 'Ya Nelaaɗo Allah, mi nanii diga maaɗa ɗuuɗɗum ngam mi hadi. O wi’i ndeen: “Yaajtu ɓuuɓri maa”. Nii woni mi saaktiri ɗum, o noon - hono - nanngi huunde e junngo makko, o wiyi: 'Ƴettu ɗum'. Mi ƴettii ɗum, ko ɗuum waɗi gila ndeen mi meeɗaa yejjiteede kadi'. Haali en [Ibraahiima bin Al Mundzir] wiyi, haali en [Ibnu Abuu Fudaik] e editor hono nii, walla o wiyi ‘Wultii ɗum e juuɗe makko’.

Hadith

Imam Bukhari : 117

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي عَنْ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَحَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وِعَاءَيْنِ فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ قُطِعَ هَذَا الْبُلْعُومُ

Haalaama en [Ismaa’il] wi’i, haalanaama kam [banndiraawo am] diga [Ibnu Abuu Dzi’b] diga [Sa’id Al Maqburi] diga [Abuu Hurayrata] wi’i, ‘Miɗo jogi ganndal -hadiis- diga Nelaaɗo Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam nder laynde ɗiɗi. Gooto mi saaktii mi yettinii, goɗɗo o, so mi yettinii ɗum, ooɗoo daande taƴat'.

Hadith

Imam Bukhari : 118

حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ جَرِيرٍأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَهُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ اسْتَنْصِتْ النَّاسَ فَقَالَ لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ

Haalaama en [Hajjaj] wiyi, haalaama en [Syu'bah] wiyi, haalanaama kam ['Ali bin Mudrik] ummoraade e [Abuu Zur'ah bin Amru] ummoraade e [Jarir], wonde Annabi sallallaahu 'alaihi wasallam wiyi mo nde o naamnaa yo o rokku yimɓe ɓee ad to wonde keefeero, mbele on mbara koye mon'.

Hadith

Imam Bukhari : 119

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍإِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ مُوسَى النَّبِيُّ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَحَمَلَا حُوتًا فِي مِكْتَلٍ حَتَّى كَانَا عِنْدَ الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا وَنَامَا فَانْسَلَّ الْحُوتُ مِنْ الْمِكْتَلِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ{ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى مَسًّا مِنْ النَّصَبِ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ }قَالَ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ إِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ أَوْ قَالَ تَسَجَّى بِثَوْبِهِ فَسَلَّمَ مُوسَى فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى فَقَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ{ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا }قَالَ{ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ لَا أَعْلَمُهُ{ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ لَيْسَ لَهُمَا سَفِينَةٌ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَنَقْرَةِ هَذَا الْعُصْفُورِ فِي الْبَحْرِ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَانْطَلَقَا فَإِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ مِنْ أَعْلَاهُ فَاقْتَلَعَ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ }{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَوْكَدُ{ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ }قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا

Haali en [Abdullaah bin Muhammadu] wiyi, haali en [Sufyan] haali en [Amru] haali, haali kam [Sa'id bin Jubair] wiyi, mi wi'i [Ibnu Abbas], 'Goonga Nauf Al Bakali ina sikki wonde Muusaa wonaano Muusaa Bani, kono ko another'. Ndeen Ibnu Abbaas wiyi, “Gaño Alla ina fena, goonga [Ubay bin Ka’b] hollitii en gila e Nelaaɗo sallallaahu ‘alaihi wasallam: “Muusaa Annabi Alla darii yeeso Bani Israa’il ina waɗa waaju, ndeen o naamnaama: “Hol ko ɓuri hakkille? Muusaa jaabii: “Ko miin”. Waɗde Allah Ta’ala yewimo sabu o rokkaaka heen ganndal. Ndeen Alla Ta’ala holliti mo: “Won maccuɗo gooto e nder maccuɓe am, jooɗiiɗo e kawral geecuuji ɗiɗi ɗii, ɓurɗo ma hakkille”. Ndeen Muusaa wi’i: “Eeh Rabb, hol no mbaawir mi hawrude e makko?” Nii woni o wi’aa: ‘Addu liɗɗi ɗii e nder laylaytol, so a majjii liɗɗi ɗii, ko ɗuum woni ardorde’. Ndeen Muusaa ummiima e maccuɗo mum Yusya’ bin Nun, kamɓe ɗiɗo fof ɓe ndarni liɗɗi e nder ɓulli haa ɓe njottii haayre mawnde. Ndeen kamɓe ɗiɗo fof ɓe ndarni koye maɓɓe dow haayre, ɓe ɗaanii. Ndeen liɗɗi ɗii njaltii e ŋoral -ndeen liɗɗi ɗii diwi, ƴetti laawol mum en e nder maayo-' -Qs. Al Kahf: 61-. Ndee ɗoo huunde haawnii Muusa e almuɓɓe mum, ko ɗuum waɗi kamɓe ɗiɗo fof ɓe njokki e yahde haa heddii jamma e ñalawma. Haa subaka gooto Muusaa wi'i maccucfo mum, '-Addu cfoo nyaamdu amen, goonga min mbeltiima e yahdu amen-' -Qs. Al Kahf: 62-. Muusaa tinaani tampere so wonaa nde o yottii ɗo o yahrata no yamiraa nii. Nii woni almuudo makko wi’i mo: '-Aɗa anndi nde min ɗaɓɓi hoɗorde e haayre ndee ko adii? Goonga, mi yejjitii haalande ma ko fayti e liɗɗi ɗii. Kadi hay gooto yejjittaa kam so wonaa Seyɗaane-' -Qs. Al Kahf: 63-. Muusaa wi'i: '-Ko cfoon woni nokku njicfcfen. Ndeen 6e cficfo fof ngartii e rewde koycfe ma66e gadane- ' -Qs. Al Kahf: 64-. Nde kamɓe ɗiɗo ɓe njottii haayre ndee, ɓe tawi gorko gooto ina ɓoornii comci jaajɗi. Muusaa salmini mo. Khidlir ndeen wiyi : hol no mbiyrataa salminaango e nokku maa? Muusaa jaabii, “Ko miin woni Muusaa”. Khidlir naamndii caggal mum, “Muusaa Bani Isra’iila?” Muusaa jaabii, “Eey”. Muusaa ndeen wi'i: '-Mbele mi waawa rewde e maa mbele aɗa janngina mi ganndal laaɓngal e nder gannde ɗe njanngaa maa ɗee?-' Khidlir jaabii: 'Goonga, a meeɗaa waawde muñde mi-' -Qs. Al Kahf: 66-67-. Khidlir jokki wi'i, 'Yaa Muusa, mi woodi ganndal diga anndal Allah ngal o janngini yam ngal a anndaa, kadi a woodi ganndal ngal o janngini ngal mi anndaa'. Muusaa wi'i: '-So Alla ja6ii, a tawat kam necfcfo muñcfo, mi luutndataa ma e huunde fof-' -Qs. Al Kahf: 69-. Nii woni kamɓe ɗiɗo fof ɓe njahdi e maayo tawi hay gooto e maɓɓe alaa laana, ndeen laana ndiwoowa rewi. Be kaaldi mbele yim6e won6e e laana kaa ina nawa 6e cficfo fof. Nde tawnoo Khidlir ina anndaa, ɓe ƴetti kamɓe ɗiɗo fof ɓe njoɓaani. Ndeen arii 6icfcfo tokooso ina joocfii e bannge laana ina 6uucca ndiyam maayo ngam yarde 6uu6ol gootol walla cficfi. Khidlir ndeen wi’i: “Yaa Muusaa, ganndal am e ganndal maa so en ƴeewtindiima e ganndal Alla, alaa ko nanndi e peccol ngol e nder ndiyam maayo”. Ndeen Khidlir ƴettii e anniya lefol laana kaa, o ɓuuɓni ɗum. Muusaa wiyi, ɓe ngaddi min ko meere, kono hol ko waɗi aɗa bonna ɗum ngam ronkude yahooɓe ɓee? Khidlir wi'i: '-Mbele wonaa mi wi'i 'Goonga a muñataa kam haa abada-' Muusaa jaabii: '-Woto ñaaw am ngam yejjitde am, woto 6eydu mi teddeendi. ani mi e huunde saɗtunde e geɗe am- ' -Qs. Al Kahf: 72-73-. Ngolɗoo laawol gadanol ko sabu Muusaa yejjitde. Ndeen kamɓe ɗiɗo fof ɓe njaltii haa ɓe kawri e cukalel tokosel ina fija e sehilaaɓe mum ɗiɗo. Khidlir noon nanngi hoore cukalel ngel, ƴetti ngel, fiyi ngel haa ngel maayi. So Muusa naamndii: '-Hol ko waɗi aɗa wara ruuhu laaɓɗo, wonaa sabu o warii neɗɗo goɗɗo?-' -Qs. Al Kahf: 74-. Khidlir jaabi: '-Mbele mi wi'aani ma, wonde goonga a waawataa muñde mi?- ' -Qs. Al Kahf: 75-. Ibnu Uyaina wiyi ɗum ko tabitinoowo. '-So kam6e cficfo fof 6e njahii haa nde 6e njottii yim6e leydi ngoon, 6e ñaagii yoo yim6e ndiin leydi nja66e, kono yim6e ndiin njicfaa weltinde 6e. Ndeen kamɓe ɗiɗo fof ɓe tawi koɗorɗe galle ɗee ina ɓadii ɓuuɓde. Ko noon Khidlir darniri mahdi- ' -Qs. Al Kahf: 77-. Rasulullah jokki haala mum: Khidlir waɗi ɗum ko e juuɗe mum. Ndeen Muusaa wi'i: -So a yicfii, maa a naw njo6di heen. Khidlir jaabi, 'Ko cfuum woni wakkati seertude hakkunde am e maa-' -Qs. Al Kahf: 77-78-. Nelaado sallallaahu aleyhi wasallam wiyi : yo Alla yurmo Muusaa. En njicfii tigi Muusaa ina waawi muñde haa mbaawen nande daartol keewngol e 6e cficfo fof.'

Hadith

Imam Bukhari : 120

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْقِتَالُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَدَنَا يُقَاتِلُ غَضَبًا وَيُقَاتِلُ حَمِيَّةً فَرَفَعَ إِلَيْهِ رَأْسَهُ قَالَ وَمَا رَفَعَ إِلَيْهِ رَأْسَهُ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ قَائِمًا فَقَالَ مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ

Haalanaama en [Usmaan] wiyi, haalaama en [Jarir] ummoraade e [Mansur] ummoraade e [Abuu Wa’il] ummoraade e [Abuu Muusaa] wiyi, ‘Neɗɗo gooto ari to Annabi sallallaahu ‘alaihi wasallam, o naamndii, ‘Yaa Nelaaɗo, hol ko wiyetee hare fi laawol sabilillah-in the? Sabu won e men ina kaɓa e tikkere won e men ina kaɓa e yarlitaare?' Oon ne ƴefti hoore makko o feewti e naamniiɗo oo, o ƴettataa hoore makko so wonaa naamniiɗo oo ina darii. O jaabii ndeen: “kala haɓoowo ngam toownude konngol Alla, ndeen o haɓata ko e laawol Alla ‘azza wajalla’.