Imam Bukhari : 462
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ أَخْبَرَهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ بِذِي الْحُلَيْفَةِ حِينَ يَعْتَمِرُ وَفِي حَجَّتِهِ حِينَ حَجَّ تَحْتَ سَمُرَةٍ فِي مَوْضِعِ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَكَانَ إِذَا رَجَعَ مِنْ غَزْوٍ كَانَ فِي تِلْكَ الطَّرِيقِ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ هَبَطَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ فَإِذَا ظَهَرَ مِنْ بَطْنِ وَادٍ أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ الَّتِي عَلَى شَفِيرِ الْوَادِي الشَّرْقِيَّةِ فَعَرَّسَ ثَمَّ حَتَّى يُصْبِحَ لَيْسَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِحِجَارَةٍ وَلَا عَلَى الْأَكَمَةِ الَّتِي عَلَيْهَا الْمَسْجِدُ كَانَ ثَمَّ خَلِيجٌ يُصَلِّي عَبْدُ اللَّهِ عِنْدَهُ فِي بَطْنِهِ كُثُبٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَمَّ يُصَلِّي فَدَحَا السَّيْلُ فِيهِ بِالْبَطْحَاءِ حَتَّى دَفَنَ ذَلِكَ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي فِيهِ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى حَيْثُ الْمَسْجِدُ الصَّغِيرُ الَّذِي دُونَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِشَرَفِ الرَّوْحَاءِ وَقَدْ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَعْلَمُ الْمَكَانَ الَّذِي كَانَ صَلَّى فِيهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ ثَمَّ عَنْ يَمِينِكَ حِينَ تَقُومُ فِي الْمَسْجِدِ تُصَلِّي وَذَلِكَ الْمَسْجِدُ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ الْيُمْنَى وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَسْجِدِ الْأَكْبَرِ رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ وَأَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يُصَلِّي إِلَى الْعِرْقِ الَّذِي عِنْدَ مُنْصَرَفِ الرَّوْحَاءِ وَذَلِكَ الْعِرْقُ انْتِهَاءُ طَرَفِهِ عَلَى حَافَةِ الطَّرِيقِ دُونَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُنْصَرَفِ وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ وَقَدْ ابْتُنِيَ ثَمَّ مَسْجِدٌ فَلَمْ يَكُنْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يُصَلِّي فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ كَانَ يَتْرُكُهُ عَنْ يَسَارِهِ وَوَرَاءَهُ وَيُصَلِّي أَمَامَهُ إِلَى الْعِرْقِ نَفْسِهِ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنْ الرَّوْحَاءِ فَلَا يُصَلِّي الظُّهْرَ حَتَّى يَأْتِيَ ذَلِكَ الْمَكَانَ فَيُصَلِّي فِيهِ الظُّهْرَ وَإِذَا أَقْبَلَ مِنْ مَكَّةَ فَإِنْ مَرَّ بِهِ قَبْلَ الصُّبْحِ بِسَاعَةٍ أَوْ مِنْ آخِرِ السَّحَرِ عَرَّسَ حَتَّى يُصَلِّيَ بِهَا الصُّبْحَ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ تَحْتَ سَرْحَةٍ ضَخْمَةٍ دُونَ الرُّوَيْثَةِ عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ وَوِجَاهَ الطَّرِيقِ فِي مَكَانٍ بَطْحٍ سَهْلٍ حَتَّى يُفْضِيَ مِنْ أَكَمَةٍ دُوَيْنَ بَرِيدِ الرُّوَيْثَةِ بِمِيلَيْنِ وَقَدْ انْكَسَرَ أَعْلَاهَا فَانْثَنَى فِي جَوْفِهَا وَهِيَ قَائِمَةٌ عَلَى سَاقٍ وَفِي سَاقِهَا كُثُبٌ كَثِيرَةٌ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى فِي طَرَفِ تَلْعَةٍ مِنْ وَرَاءِ الْعَرْجِ وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى هَضْبَةٍ عِنْدَ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ قَبْرَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ عَلَى الْقُبُورِ رَضَمٌ مِنْ حِجَارَةٍ عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ عِنْدَ سَلَمَاتِ الطَّرِيقِ بَيْنَ أُولَئِكَ السَّلَمَاتِ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَرُوحُ مِنْ الْعَرْجِ بَعْدَ أَنْ تَمِيلَ الشَّمْسُ بِالْهَاجِرَةِ فَيُصَلِّي الظُّهْرَ فِي ذَلِكَ الْمَسْجِدِ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَزَلَ عِنْدَ سَرَحَاتٍ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ فِي مَسِيلٍ دُونَ هَرْشَى ذَلِكَ الْمَسِيلُ لَاصِقٌ بِكُرَاعِ هَرْشَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ قَرِيبٌ مِنْ غَلْوَةٍ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُصَلِّي إِلَى سَرْحَةٍ هِيَ أَقْرَبُ السَّرَحَاتِ إِلَى الطَّرِيقِ وَهِيَ أَطْوَلُهُنَّ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ فِي الْمَسِيلِ الَّذِي فِي أَدْنَى مَرِّ الظَّهْرَانِ قِبَلَ الْمَدِينَةِ حِينَ يَهْبِطُ مِنْ الصَّفْرَاوَاتِ يَنْزِلُ فِي بَطْنِ ذَلِكَ الْمَسِيلِ عَنْ يَسَارِ الطَّرِيقِ وَأَنْتَ ذَاهِبٌ إِلَى مَكَّةَ لَيْسَ بَيْنَ مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ إِلَّا رَمْيَةٌ بِحَجَرٍ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ بِذِي طُوًى وَيَبِيتُ حَتَّى يُصْبِحَ يُصَلِّي الصُّبْحَ حِينَ يَقْدَمُ مَكَّةَ وَمُصَلَّى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَلِكَ عَلَى أَكَمَةٍ غَلِيظَةٍ لَيْسَ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي بُنِيَ ثَمَّ وَلَكِنْ أَسْفَلَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَكَمَةٍ غَلِيظَةٍ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَقْبَلَ فُرْضَتَيْ الْجَبَلِ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَبَلِ الطَّوِيلِ نَحْوَ الْكَعْبَةِ فَجَعَلَ الْمَسْجِدَ الَّذِي بُنِيَ ثَمَّ يَسَارَ الْمَسْجِدِ بِطَرَفِ الْأَكَمَةِ وَمُصَلَّى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْفَلَ مِنْهُ عَلَى الْأَكَمَةِ السَّوْدَاءِ تَدَعُ مِنْ الْأَكَمَةِ عَشَرَةَ أَذْرُعٍ أَوْ نَحْوَهَا ثُمَّ تُصَلِّي مُسْتَقْبِلَ الْفُرْضَتَيْنِ مِنْ الْجَبَلِ الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ الْكَعْبَةِ
Yau me zabisama na beto [Ibrahim bin Al Mundzir Al Hizami] tubaka, yau me zabisama na beto [Anas bin ‘Iyadl] tubaka, yau me zabisama na beto [Musa bin ‘Uqbah] katuka na [Nafi’] nde [‘Abdullah bin ‘Umar] pesaka yandi rapore, nde Ntumwa ya Nzambi kuvanda ve na Dzuldpe ( Hulaifah na nsi ya nti ya samurah ntangu yandi vandaka kusala Umrah ti Hajj na yandi, yina kele kisika yina bo kesadilaka ntangu yai bonso mosquée na kisika yina Dzul Hulaifah kezingaka. Ntangu yandi vandaka kuvutuka na mvita, to Hajj, to Umrah, mpi kuluta nzila yai, yandi vandaka kukulumuka na nsi ya muwanda, mpi ntangu yandi vandaka kukuma na nsi ya muwanda yandi vandaka kutelama na Bathha’ - nzila yina masa ke lutaka - yina kele na zulu ya ditadi na esti ya muwanda. Kuna yandi lalaka mpimpa ya mvimba mpi yandi pemaka tii na suka. Yandi vandaka kutelama ve na mosquée mosi ya matadi to na ngumba kisika mosquée vandaka. Na muwanda kele ti kisika mosi ya kukabwana yina Abdullah vandaka kusadila ntete sambu na kusala bisambu. Na nsi ya muwanda kele ti ngumba ya zelo kisika Ntumwa sallallaahu 'alaihi wasallam vandaka kusamba kuna mbala mosi. Kilumbu mosi masa yina vandaka kubasika na Bathha’ vandaka kubenda dibulu ya zelo na zelo na mpila nde yo kangaka kisika yina ‘Abdullah vandaka kusadila sambu na kusamba. Abdullah bin Omar songaka yandi -Nafi’- nde Ntumwa saw vandaka kusamba na nzo-nzambi mosi ya fioti, kansi na nzo-nzambi mosi ve ya Syarful Rauha’. Abdullah zabaka kisika yina Ntumwa sallallahu alayihi wasallam vandaka kusadila sambu na kisambu. Yandi tubaka nde, ‘Kuna, na diboko ya kitata kana nge me telama sambu na kusamba na mosquée. Mosquée kele na ndambu ya diboko ya kitata ya nzila kana nge ke tambula na ndambu ya Mecque. Ntama na kati ya mosquée ti mosquée ya nene kele ntama ya kulosa ditadi to kima ya nkaka ya mutindu yina’. A’abdullah bin ‘Umar mpe wasamba muna ‘muwanda wa Irqi una muna nsuka a mbanza Rauha’. Muwanda yayi ke suka na lweka ya nzila na nsi ya mosquée yina kele na diboko ya kitata kana nge ke tambula na ndambu ya Mecque. Bo tungaka mosquée kuna kansi Abdullah bin Umar vandaka me samba ntete ve na mosquée yina. Yandi lutaka mosquée katuka na diboko ya kimama mpi na nima na yo, na nima yandi sambaka na ntwala na yo na muwanda ya ‘Irq yo mosi. Kilumbu mosi ntangu yandi katukaka na Rauha', yandi salaka ve kisambu ya Zhuhur - na kisika ya nkaka - tii kuna yandi kumaka na kisika yina, na nima yandi salaka kisambu ya Zhuhur na kisika yina. Kana yandi me vutuka na Makkah mpi me luta kisika yina ngunga mosi na ntwala ya Fajr to na nsuka ya ntangu ya sahar - na ntwala ya suka -, yandi ke pema tii na kisambu ya Fajr na kisika yina. Abdullah mpe wa vova kwa yandi vo lumbu kimosi, Ntumwa sallallaahu aalaihi wasallam wa telama kuna nsi a nti a nene muna vata dia Ar-Ruwaitsah kuna ndambu a koko kwalunene kwa nzila ya talana ye nzila, i sia vo vana fulu kia nsi ye kia nsongo. Yo yina, yandi lendaka kusabuka ditadi ya matadi yina vandaka na kitamina ya bakilometre zole ti nsuka ya nzila ya matadi, bwala Ar-Ruwaitsah. Bitini mingi ya zulu ya ditadi me bwa mpi me bwa na ndambu ya nsi, kansi ditadi me telama kaka ya kusungama na nsi na yo ata bisika kele mingi na balweka. Abdullah bin Umar mpe wavovesa yandi vo Ntumwa sallallaahu alaihi wasallam lumbu kimosi wasamba lukufi ye nkoko mia maza mina kuna nima vata dia Al Arj avo okwenda kuna vata Hadlbah. Na mosquée kele ti maziamu zole to tatu ya bo me tula bidimbu ya matadi na diboko ya kitata ya nzila, na nzila mosi ya kukonda zulu. Yau vandaka na ndambu ya diboko ya kitata ya nzila ya kukonda zulu yina ‘Abdullah lutaka kilumbu mosi ntangu yandi vandaka kuvutuka na bwala Al ‘Irj na nima ya kudinda ya ntangu na midi, na nima yandi sambaka Zhuhur na mosquée. Abdullah bin Umar tubaka mpi nde, kilumbu mosi, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam telamaka na banti ya nene na diboko ya kimama ya nzila na nzila ya masa pene-pene ya bwala Harsya. Nzila ya masa kele na nsuka ya nzila ya bwala Harsya yina kele kitamina ya kulosa tolo-tolo - kiteso ya bitini zole na kati ya tatu ya kilometre mosi -. ‘Abdullah vandaka kusamba kilumbu mosi penepene ya nti ya kuluta nene mpi ya nda na kati ya banti yai ya nene . t. Abdullah wavova mpe vo lumbu kimosi, Ntumwa saw watelama vana nzila ya maza ina lukufi ye nkoko mia Marrul Zhahran, i sia vo vitila Medina vava kakulumukanga muna nkoko mia Shafrawat. Yandi me telama mpi me kulumuka na nsi yina kele na ndambu ya diboko ya kimama ya nzila kana nge ke kwenda na ndambu ya Mecque. Ntama na kati ya nzila ya masa yina yandi telamaka ti nzila vandaka ve kuluta kitamina ya ditadi mosi. Abdullah bin Umar mpe wa vova kwa yandi vo Ntumwa sallallaahu aalaihi wasallam lumbu kimosi wa telama kuna Dzu Thuwa ye wa leka kuna yamu mene, i bosi wa vanga e sambu kia mene kuna vava ka kwenda kingula Mecca. Kisika yina Ntumwa sallallaahu 'alaihi wasallam vandaka kusamba vandaka na zulu ya ngumba ya nene, kansi ve na kisika yina bo me tunga ntangu yai mosquée, yina kele na nsi ya ngumba. Abdullah bin Umar me songa yandi mpi nde Ntumwa sallallaahu ‘alaihi wasallam vandaka kutala kilumbu mosi bakielo zole ya ngumba mosi yina vandaka kiteso mosi ti nene ya Kaaba, kisika na yo ya ntangu yai kele na diboko ya kimama ya mosquée yina bo tungaka. Mpi kisika yina Ntumwa sallallaahu ‘alaihi wasallam vandaka kusamba vandaka na nsi ya ditadi ya ndombe. Ntama katuka na kisika yina tii na dibulu vandaka maboko kumi to kima mosi ya mutindu yina. Mpi kana nge samba nge tala banzila zole ya ke kwenda na ngumba pana kisika yina kele na kati-kati na kati ya kisika ya nge me telama ti Kaaba’.