Imam Bukhari : 3424

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ قَالَ رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُقَبْلَ أَنْ يُصَابَ بِأَيَّامٍ بِالْمَدِينَةِ وَقَفَ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ كَيْفَ فَعَلْتُمَا أَتَخَافَانِ أَنْ تَكُونَا قَدْ حَمَّلْتُمَا الْأَرْضَ مَا لَا تُطِيقُ قَالَا حَمَّلْنَاهَا أَمْرًا هِيَ لَهُ مُطِيقَةٌ مَا فِيهَا كَبِيرُ فَضْلٍ قَالَ انْظُرَا أَنْ تَكُونَا حَمَّلْتُمَا الْأَرْضَ مَا لَا تُطِيقُ قَالَ قَالَا لَا فَقَالَ عُمَرُ لَئِنْ سَلَّمَنِي اللَّهُ لَأَدَعَنَّ أَرَامِلَ أَهْلِ الْعِرَاقِ لَا يَحْتَجْنَ إِلَى رَجُلٍ بَعْدِي أَبَدًا قَالَ فَمَا أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا رَابِعَةٌ حَتَّى أُصِيبَ قَالَ إِنِّي لَقَائِمٌ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُ إِلَّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ غَدَاةَ أُصِيبَ وَكَانَ إِذَا مَرَّ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ قَالَ اسْتَوُوا حَتَّى إِذَا لَمْ يَرَ فِيهِنَّ خَلَلًا تَقَدَّمَ فَكَبَّرَ وَرُبَّمَا قَرَأَ سُورَةَ يُوسُفَ أَوْ النَّحْلَ أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ فِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ كَبَّرَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ قَتَلَنِي أَوْ أَكَلَنِي الْكَلْبُ حِينَ طَعَنَهُ فَطَارَ الْعِلْجُ بِسِكِّينٍ ذَاتِ طَرَفَيْنِ لَا يَمُرُّ عَلَى أَحَدٍ يَمِينًا وَلَا شِمَالًا إِلَّا طَعَنَهُ حَتَّى طَعَنَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا مَاتَ مِنْهُمْ سَبْعَةٌ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنْ الْمُسْلِمِينَ طَرَحَ عَلَيْهِ بُرْنُسًا فَلَمَّا ظَنَّ الْعِلْجُ أَنَّهُ مَأْخُوذٌ نَحَرَ نَفْسَهُ وَتَنَاوَلَ عُمَرُ يَدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدَّمَهُ فَمَنْ يَلِي عُمَرَ فَقَدْ رَأَى الَّذِي أَرَى وَأَمَّا نَوَاحِي الْمَسْجِدِ فَإِنَّهُمْ لَا يَدْرُونَ غَيْرَ أَنَّهُمْ قَدْ فَقَدُوا صَوْتَ عُمَرَ وَهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ فَصَلَّى بِهِمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ صَلَاةً خَفِيفَةً فَلَمَّا انْصَرَفُوا قَالَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ انْظُرْ مَنْ قَتَلَنِي فَجَالَ سَاعَةً ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ غُلَامُ الْمُغِيرَةِ قَالَ الصَّنَعُ قَالَ نَعَمْ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَمَرْتُ بِهِ مَعْرُوفًا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَجْعَلْ مِيتَتِي بِيَدِ رَجُلٍ يَدَّعِي الْإِسْلَامَ قَدْ كُنْتَ أَنْتَ وَأَبُوكَ تُحِبَّانِ أَنْ تَكْثُرَ الْعُلُوجُ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ الْعَبَّاسُ أَكْثَرَهُمْ رَقِيقًا فَقَالَ إِنْ شِئْتَ فَعَلْتُ أَيْ إِنْ شِئْتَ قَتَلْنَا قَالَ كَذَبْتَ بَعْدَ مَا تَكَلَّمُوا بِلِسَانِكُمْ وَصَلَّوْا قِبْلَتَكُمْ وَحَجُّوا حَجَّكُمْ فَاحْتُمِلَ إِلَى بَيْتِهِ فَانْطَلَقْنَا مَعَهُ وَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ تُصِبْهُمْ مُصِيبَةٌ قَبْلَ يَوْمَئِذٍ فَقَائِلٌ يَقُولُ لَا بَأْسَ وَقَائِلٌ يَقُولُ أَخَافُ عَلَيْهِ فَأُتِيَ بِنَبِيذٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جَوْفِهِ ثُمَّ أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَهُ فَخَرَجَ مِنْ جُرْحِهِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ مَيِّتٌ فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ وَجَاءَ النَّاسُ فَجَعَلُوا يُثْنُونَ عَلَيْهِ وَجَاءَ رَجُلٌ شَابٌّ فَقَالَ أَبْشِرْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ بِبُشْرَى اللَّهِ لَكَ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدَمٍ فِي الْإِسْلَامِ مَا قَدْ عَلِمْتَ ثُمَّ وَلِيتَ فَعَدَلْتَ ثُمَّ شَهَادَةٌ قَالَ وَدِدْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَفَافٌ لَا عَلَيَّ وَلَا لِي فَلَمَّا أَدْبَرَ إِذَا إِزَارُهُ يَمَسُّ الْأَرْضَ قَالَ رُدُّوا عَلَيَّ الْغُلَامَ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي ارْفَعْ ثَوْبَكَ فَإِنَّهُ أَبْقَى لِثَوْبِكَ وَأَتْقَى لِرَبِّكَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ انْظُرْ مَا عَلَيَّ مِنْ الدَّيْنِ فَحَسَبُوهُ فَوَجَدُوهُ سِتَّةً وَثَمَانِينَ أَلْفًا أَوْ نَحْوَهُ قَالَ إِنْ وَفَى لَهُ مَالُ آلِ عُمَرَ فَأَدِّهِ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَإِلَّا فَسَلْ فِي بَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ فَإِنْ لَمْ تَفِ أَمْوَالُهُمْ فَسَلْ فِي قُرَيْشٍ وَلَا تَعْدُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ فَأَدِّ عَنِّي هَذَا الْمَالَ انْطَلِقْ إِلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَقُلْ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ السَّلَامَ وَلَا تَقُلْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنِّي لَسْتُ الْيَوْمَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَمِيرًا وَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَسَلَّمَ وَاسْتَأْذَنَ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهَا فَوَجَدَهَا قَاعِدَةً تَبْكِي فَقَالَ يَقْرَأُ عَلَيْكِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ السَّلَامَ وَيَسْتَأْذِنُ أَنْ يُدْفَنَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَقَالَتْ كُنْتُ أُرِيدُهُ لِنَفْسِي وَلَأُوثِرَنَّ بِهِ الْيَوْمَ عَلَى نَفْسِي فَلَمَّا أَقْبَلَ قِيلَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ جَاءَ قَالَ ارْفَعُونِي فَأَسْنَدَهُ رَجُلٌ إِلَيْهِ فَقَالَ مَا لَدَيْكَ قَالَ الَّذِي تُحِبُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَذِنَتْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ مَا كَانَ مِنْ شَيْءٍ أَهَمُّ إِلَيَّ مِنْ ذَلِكَ فَإِذَا أَنَا قَضَيْتُ فَاحْمِلُونِي ثُمَّ سَلِّمْ فَقُلْ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَإِنْ أَذِنَتْ لِي فَأَدْخِلُونِي وَإِنْ رَدَّتْنِي رُدُّونِي إِلَى مَقَابِرِ الْمُسْلِمِينَ وَجَاءَتْ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةُ وَالنِّسَاءُ تَسِيرُ مَعَهَا فَلَمَّا رَأَيْنَاهَا قُمْنَا فَوَلَجَتْ عَلَيْهِ فَبَكَتْ عِنْدَهُ سَاعَةً وَاسْتَأْذَنَ الرِّجَالُ فَوَلَجَتْ دَاخِلًا لَهُمْ فَسَمِعْنَا بُكَاءَهَا مِنْ الدَّاخِلِ فَقَالُوا أَوْصِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اسْتَخْلِفْ قَالَ مَا أَجِدُ أَحَدًا أَحَقَّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ أَوْ الرَّهْطِ الَّذِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَنْهُمْ رَاضٍ فَسَمَّى عَلِيًّا وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرَ وَطَلْحَةَ وَسَعْدًا وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ وَقَالَ يَشْهَدُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ الْأَمْرِ شَيْءٌ كَهَيْئَةِ التَّعْزِيَةِ لَهُ فَإِنْ أَصَابَتْ الْإِمْرَةُ سَعْدًا فَهُوَ ذَاكَ وَإِلَّا فَلْيَسْتَعِنْ بِهِ أَيُّكُمْ مَا أُمِّرَ فَإِنِّي لَمْ أَعْزِلْهُ عَنْ عَجْزٍ وَلَا خِيَانَةٍ وَقَالَ أُوصِي الْخَلِيفَةَ مِنْ بَعْدِي بِالْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ أَنْ يَعْرِفَ لَهُمْ حَقَّهُمْ وَيَحْفَظَ لَهُمْ حُرْمَتَهُمْ وَأُوصِيهِ بِالْأَنْصَارِ خَيْرًا{ الَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ }أَنْ يُقْبَلَ مِنْ مُحْسِنِهِمْ وَأَنْ يُعْفَى عَنْ مُسِيئِهِمْ وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الْأَمْصَارِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الْإِسْلَامِ وَجُبَاةُ الْمَالِ وَغَيْظُ الْعَدُوِّ وَأَنْ لَا يُؤْخَذَ مِنْهُمْ إِلَّا فَضْلُهُمْ عَنْ رِضَاهُمْ وَأُوصِيهِ بِالْأَعْرَابِ خَيْرًا فَإِنَّهُمْ أَصْلُ الْعَرَبِ وَمَادَّةُ الْإِسْلَامِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِهِمْ وَيُرَدَّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ وَأُوصِيهِ بِذِمَّةِ اللَّهِ وَذِمَّةِ رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُوفَى لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ وَأَنْ يُقَاتَلَ مِنْ وَرَائِهِمْ وَلَا يُكَلَّفُوا إِلَّا طَاقَتَهُمْ فَلَمَّا قُبِضَ خَرَجْنَا بِهِ فَانْطَلَقْنَا نَمْشِي فَسَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ يَسْتَأْذِنُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَتْ أَدْخِلُوهُ فَأُدْخِلَ فَوُضِعَ هُنَالِكَ مَعَ صَاحِبَيْهِ فَلَمَّا فُرِغَ مِنْ دَفْنِهِ اجْتَمَعَ هَؤُلَاءِ الرَّهْطُ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ اجْعَلُوا أَمْرَكُمْ إِلَى ثَلَاثَةٍ مِنْكُمْ فَقَالَ الزُّبَيْرُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَلِيٍّ فَقَالَ طَلْحَةُ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عُثْمَانَ وَقَالَ سَعْدٌ قَدْ جَعَلْتُ أَمْرِي إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَيُّكُمَا تَبَرَّأَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ فَنَجْعَلُهُ إِلَيْهِ وَاللَّهُ عَلَيْهِ وَالْإِسْلَامُ لَيَنْظُرَنَّ أَفْضَلَهُمْ فِي نَفْسِهِ فَأُسْكِتَ الشَّيْخَانِ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَفَتَجْعَلُونَهُ إِلَيَّ وَاللَّهُ عَلَيَّ أَنْ لَا آلُ عَنْ أَفْضَلِكُمْ قَالَا نَعَمْ فَأَخَذَ بِيَدِ أَحَدِهِمَا فَقَالَ لَكَ قَرَابَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْقَدَمُ فِي الْإِسْلَامِ مَا قَدْ عَلِمْتَ فَاللَّهُ عَلَيْكَ لَئِنْ أَمَّرْتُكَ لَتَعْدِلَنَّ وَلَئِنْ أَمَّرْتُ عُثْمَانَ لَتَسْمَعَنَّ وَلَتُطِيعَنَّ ثُمَّ خَلَا بِالْآخَرِ فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ فَلَمَّا أَخَذَ الْمِيثَاقَ قَالَ ارْفَعْ يَدَكَ يَا عُثْمَانُ فَبَايَعَهُ فَبَايَعَ لَهُ عَلِيٌّ وَوَلَجَ أَهْلُ الدَّارِ فَبَايَعُوهُ

Бицана нижеда [Муса бин ИсмагӀилица] нижеда бицана [Абу ГӀаванаца] [ХӀушайнидаса] [Амру бин Маймуница] абуна; Дида [ГӀумар бин Аль-Хаттхаб] вихьана Мадинаялда, гьесда кьвагьизегӀан чанго къоялъ цеве. Гьев чӀана ХӀудзайфат бин Аль Яманида ва ГӀусман бин ХӀунайфида цеве. ГӀумарица гьикъана; — Нужер кӀиязулго хӀал кин бугеб? Нужер кӀиязулго ургъел бугищ Савадалъул халкъалда - гьез магъало кьолел ругел - жидерго ресалдаса къватӀибехун бугеб жоялъул къварилъи ккезабиялъул? КӀиязго жаваб кьуна; «Нижеца гьесда тӀад лъуна гьесул ресазда рекъон политика, кӀудиял нагрузкаби рукӀинчӀо». ГӀумарица абуна; — Аллагьас СубхӀанаху ва ТагӀалаца дун хвасар гьавуни, дица, ракӀчӀун, ГӀиракъалъул халкъалъул рос-лъади дида хадуб бихьин абадиялъго хӀажалъичӀого тела». Бицунев чияс абуна; — Гьеб гара-чӀвариялдаса хадуб ГӀумар ункъабилеб къо гурони, кьабулеб балагьалъ кьабуралдаса нахъе цоги къо ун букӀинчӀо. Хабарчияс -'Амру- абуна; — Дун чӀана ва дидаги гьесдаги гьоркьов чи вукӀинчӀо, ГӀумарида балагь ккараб къоялъ фажралда ГӀабдуллагь бин ГӀаббас гурони. Рогьалил мехалъ ГӀумарие бокьун букӀана кьераздасан ун, хадуб абун как базе; — Вал битӀизабе. ЖамагӀат тӀокӀаб бихьулареб мехалъ, кьеразда гьоркьор гьоркьорлъаби лъугьараб мехалъ, ГӀумар цеве вахъун, такбир гьабуна. ТӀоцебесеб ракагӀаталда гьес цӀалулеб букӀун батила Юсуп сурат яги ан-Нахл яги гьелда релъараб жо, киналго какда гъорлъе лъугьине рес кьезе. Такбир гурони гьесдасан щибго жо рагӀичӀеб мехалъ, циндаго рагӀана гьесул ахӀи; — Цояс дун чӀвана, яги гьедин абуна гьес; — дида тӀад гьве кьабун букӀана, - ян лъицаялиго кӀиго рагӀалда бугеб нусалъ кьабун букӀун батила гьесда. Кваранаб яги квегӀаб рахъалда ругел гӀадамазда гьоркьосан ун вукӀинчӀо кьабурав чи, амма гьес гьездаги кьабун букӀана анцӀила лъабго чи кьабун лъугӀизегӀан, гьезул анкьгояв хвана. Гьеб лъугьа-бахъин бихьарав бусурбабазда гьоркьоса цояс жиндирго пальто рехун буго ва гьеб чӀвадарухъанасда щун буго. Ва жив кквезе кколевлъи бичӀчӀараб мехалъ -тӀокӀав лъутизе кӀоларого-, гьес живго чӀвана. ГӀумарица ГӀабдурахӀман бин ГӀауфил кверги ккун, гьев цеве цӀана. ГӀумарида аскӀов вукӀарав чиясда дида бихьараб жо чӀванкъотӀун бихьулеб букӀана. Мажгиталъул накӀкӀазда рукӀарал гӀадамазул бицани, ГӀумарил гьаракь рагӀичӀолъи гурони, щиб ккарабали гьезда лъалеб букӀинчӀо. Гьез абуна; 'Субхааналагь, Субхааналагь -слава Аллагьа-'. Гьедин ГӀабдурахӀманица бигьаго халат бахъинабуна жамагӀаталъул как. Как бан лъугӀун хадуб ГӀумарица гьикъана; — Я Ибн ГӀаббас, балагье лъица дун чӀваравали. Ибн ГӀаббас цо заманалъ сверун хьвадана цинги тӀадвуссун вачӀун абуна; 'Аль Мугираялъул лагъ'. ГӀумарица гьикъана; — Я, дов нус гьабизе лъалев лагъ? Ибн ГӀаббасица жаваб кьуна; — У, битӀун. ГӀумарица абуна; — Аллагьас чӀвайги гьев, хӀакълъунго дица гьесда амру гьабуна лъикӀал гӀамалал гьаризе. Жал бусурбаби ругин абулел гӀадамазул кверщаликь дун хвезавичӀев Аллагьасе рецц буго. ХӀакъикъаталдаги дуеги дур инсуеги бокьулаан Мадинаялда сверухъ гӀарабал гурел капурзаби хьвадулел рукӀин. ГӀаббас вукӀана бищунго гӀемер лагъзал ругев чи. Ибну ГӀаббасица абуна; — Дуе бокьани, дица бокьараб гьабила. Дица абулеб жо, дуе бокьани нижеца гьев чӀвала», - ян. ГӀумарица абуна; — Дуца гьереси бицана, — кин дуца гьел чӀвалел рукӀарал — гьел цебеккунго дур мацӀалда кӀалъалел рукӀаниги, дур къиблаялдехун руссун какал ралел рукӀаниги, дур хӀеж гӀадин хӀежалде унел рукӀаниги’. Цинги ГӀумар жиндирго рокъове вачана ва ниж гьесда цадахъ ана. Доб заманалда доб къоялъ гӀадаб балагь цебе киданиги щвечӀеб гӀадаб жо букӀана гӀадамазда. Гьезда гьоркьор руго абулелги; — Гьев лъикӀ вуго. Гьединго руго абулелги; — Дун цӀакъ ургъелалда вуго гьесул къисматалъул. Цинги ГӀумарие чагъир кьуна ва гьес гьеб кванана амма квен гьесул чехьалдасан къватӀибе бачӀана. Цинги гьесие рахь кьун букӀана ва хадуб гьес гьеб нахъеги гьекъон букӀана амма ругъуналдасан рахь къватӀибе бачӀун букӀана. Ахирги гӀадамазда бичӀчӀана ГӀумар кватӀичӀого хвезе вукӀин. Гьединлъидал ниж гьесухъе рачӀана ва нижеда хадур рачӀана гӀадамал ва гьесие рецц гьабуна. Циндаго цо гӀолохъанчи вачӀана ва абуна; «Баркат бугев мун, я Амирул Муъминин, дуе Аллагьасдасан лъикӀаб хабаргун, щай гурелъул дуца гӀумру гьабуна цадахъ - гьудуллъун - Расулуллагь салллаллагьу гӀалайгьи васаллам ва цебесеб къабул гьабураб ислам дуда лъалеб гӀелмуялъул къагӀидаялда. Цинги дуда божилъи гьабула нухмалъулевлъун вукӀине ва дуца гьеб ритӀухъго тӀубазабула ва цинги мун шагьидлъун хвала». ГӀумарица абуна; — Дир халифат нейтралияб къагӀидаялъ лъугӀарабани, дун талихӀавлъун лъугьинаан, мунагьалъе мутӀигӀлъизе вукӀинчӀо ва дие щибго кири щвелароан». ГӀолохъанчи аскӀоса унеб мехалъ, гьесул ретӀел ракьалда хъвалеб гӀадин ккана, цинги ГӀумарица абуна; — ГӀолохъанчи дихъе нахъе ваче. ГӀумарица гьесда абуна; — Я дир вацасул вас, дурго ретӀел бахъе, гьелъ дурго ретӀел лъикӀго цӀунизе бугелъул, дурго Раббие мун цӀикӀкӀун ракӀбацӀцӀадго вукӀине вугелъул. Я ГӀабдуллагь бин ГӀумар, балагье кигӀан дие налъи бугебали. Гьединлъидал гьез хӀисаб гьабуна ва батана налъи ичӀгоялда анлъго азарго яги гьелда релъараб жо букӀин. ГӀумарица абуна; ГӀумарил агьлуялъул магӀишат гӀураб бугони, гьез жидерго магӀишаталдалъун налъи бецӀила. Амма гьеб гӀолеб гьечӀони, Бани ГӀадий бин КагӀабида гьикъе. Ва гьезул бечелъи жеги гӀолеб гьечӀони, цинги Къурайшалъул агьлуялда гьаре ва гьел гурел цогидал гьарун гьел къватӀире риччаге, цинги гьел магӀишатаздалъун дир налъи бецӀе. Данделъана ГӀайсиятгун, Уммул Муъминин радиаллагьу анха, ва ГӀумарил салам щвезабе ва Амирул Мумининил бугин абуге щай гурелъул жакъа муъминиязе дун тӀокӀав цевехъан гуро ва абизе ккола ГӀумар бин Аль ХатсхӀабица изну гьарун букӀанин жиндирго кӀиявго асхӀабасда аскӀов вукъизеян. Гьединлъидал ГӀабдуллагь бин ГӀумар гьесда саламги кьун, изнуги гьарун, цинги Аллагь разилъаяв ГӀайсиятгун дандчӀвазе жаниве лъугьана. Баянлъана ГӀабдуллагь бин ГӀумарида ГӀайсият радиаллагьу анха гӀодулей йикӀин. Цинги гьес абуна; ''ГӀумар бин Аль Хатхтаб духъе салам щвезабулеб ва изну гьарулеб жиндирго кӀиго гьудул - Расулуллагь салаллагьу гӀалайгьи васаллам ва Абу Бакр радиаллагьу анху-' аскӀов вукъизе. Айсият радиаллагьу анха сказал; «ХӀакъикъаталдаги дие гьебги бокьун букӀуна диего амма жакъа дица диего приоритет кьезе гьечӀо». ГӀабдуллагь бин ГӀумар тӀадвуссун вачӀараб мехалъ, ГӀумарида абуна; — Гьале гьев, ГӀабдуллагь бин ГӀумар вачӀун вуго. Гьединлъидал ГӀумарица абуна; — Дун тӀаде вахъинаве. Гьедин гьесул рахъ кквезе вачӀун вуго цо чи. ГӀумарица гьикъана: «Щиб хабар дуца бачӀунеб?». Ибн ГӀумарица жаваб кьуна; — Дуе бокьулеб хабар, я Амирул Муъминин. — ГӀайшаца дуе изну кьуна. ГӀумарица абуна; — Аллагьасе рецц. Гьелдаса кӀвар бугеб жо дие щибго гьечӀо. Дун хвани, дир жаназа гьесухъе босун, дир салам щвезабе ва хадуб ГӀумар бин Аль ХатсхӀабица изну гьарунин абе. Гьес изну кьуни цинги дун жанив лъезе - вукъизе - амма гьес инкар гьабуни цинги дир жаназа бусурбабазул хабалалъ тӀадбуссинабизе. Цинги ХӀафшагь, Уммул Муъминин вачӀана ва гьесда цадахъ чанго чӀужугӀаданги ячӀана. Гьеб бихьарабго ниж гьебсагӀатго тӀаде рахъана. Гьеб мехалъ ХӀафшагь ГӀумарида аскӀове вачӀана ва цо лахӀзаталъ гӀодулаан. Цинги чанго чияс изну гьарун буго жаниве лъугьине, гьединлъидал ХӀафшагь жаниве лъугьун вуго, лъиеялиго жаниве лъугьине бокьун букӀиналъ. Гьедин нижеда рагӀулеб букӀана рукъалда нахъасан ХӀафшагь гӀодулев. Халкъалъ абуна; — Васият кье, я Амирул Муъминин. Дурго хиси чӀезабизе'. ГӀумарица абуна; «Дида гьеб ишалъул ихтияр бугев чи ватичӀо, Аллагьасул Расул саллаллагьу гӀалайгьи ва саллам хвараб мехалъ, жидедаса разилъарал чагӀаздаса яги гьезул цо къокъаялдаса. Гьединлъидал гьес рехсана ГӀали, ГӀусман, Аз Зубайр, ТӀалхӀа, СагӀад ва ГӀабдурахӀман абурал цӀарал. Хадуб гьес абуна; ''ГӀабдуллагь бин ГӀумар вукӀина дуда данде нугӀлъун. Амма гьесул гьеб ишалда жаниб кинабгӀаги роль букӀинчӀо, масъалаги букӀана гӀицӀго кеп-гӀатӀилъиялъул форма хӀисабалда ба гьесул ги. Нухмалъи СагӀадида тӀаде ккани, гьеб мехалда гьев вукӀина гьеб ишалъул бетӀерлъун. Амма гьев гурев ватани, гьесда гьаре кумек. Нужеда гьоркьоса лъида гьеб иш нухмалъулевлъун божилъи гьабуни, дица гьев загӀиплъиялъе яги хиянатлъиялъе гӀоло хӀалтӀудаса нахъе виччаларо». Хадуб ГӀумарица абуна; — Дица васият гьабуна дидаса хадур рукӀарал халифзабазе мугьажиразул ихтиярал ричӀчӀеян, гьезул намус цӀунеян. Гьединго дица гьесие рагӀи кьуна гьаб улкаялда – Мадинаялда – гӀумру гьабун рукӀарал ва гьел рачӀинегӀан иман лъурал ансаразе – мугьажирзабазе – лъикӀал гӀадамал къабул гьаризе кидаго лъикӀлъи гьабизе, гьезда гьоркьоса мекъи ккарал тӀаса лъугьине. Ва дица гьесие гьединго рагӀи кьуна гьаб шагьаралъул киналго гӀадамазе лъикӀлъи гьабизе, щайгурелъул гьел руго ислам цӀунулел ва бечелъи кьун - исламалъе гӀоло - ва тушманасдехун кьварарал рукӀун. Гьезухъа босуге, гьезие разилъиялдаса цӀикӀкӀараб гурони. Гьединго дица назру гьабуна бедуиназул гӀарабазе лъикӀлъи гьабизе, гьел гӀараб халкъалъул умумул ва исламалъул цевехъанал рукӀиналъ, гьездаса жидерго аслияб тӀасабищи гуреб бечелъи закатлъун босун, хадуб гьеб нахъе буссинабизе ва гьезда гьоркьоса мискинзабазе бикьизе. Ва дица гьесие васият гьабуна ахӀлу Дзиммагун гьабураб къотӀи-къай тӀубазабизе - бусурбабазул гурел гражданал, гьезда тӀадаб магъало кьезе -, ай Аллагьасул ва Гьесул Аварагасул цӀуниялда гъоркь ругел гӀадамал - магъало кьолелгӀан мехалъ - ва гьел - ахӀл дзимма - лъицаги ният гьабизе кколаро, амма цогидал магъало кьезе кколаро. гьезул бажариялъул даража'. ГӀумарица хӀухьел цӀан хадуб, нижеца гьев къватӀиве вахъана ва цинги ниж рилълъана. ГӀабдуллагь бин ГӀумарица салам кьуна -ГӀайсият радиаллагьу анха- цинги абуна; – ГӀумар бин Аль Хатсхабица изну гьарун букӀана. Айсият радиаллагьу анха сказал; — Жанибе лъе. Гьедин ГӀумарил жаназа хабалъ лъуна ва гьесул кӀиявго гьудулгун аскӀоб лъуна. ГӀумарил жаназа букъун лъугӀун хадуб, халкъ – халифасул ирсилав валагьизе тӀамун букӀараб – данделъана. ГӀабдурахӀман бин ГӀауфица абуна; — Гьаб нужеца лъабгоясул ишлъун гьабе. Гьедин Аз Зубайрица абуна; — Дица дирго иш ГӀалиде тола. ТӀалгьаца абулеб мехалъ; — Дица дирго иш ГӀусманихъе кьуна. Гьеб заманалда жаниб СагӀадица абуна; — Дица дирго иш ГӀабдурахӀман бин ГӀауфихъе кьуна. Цинги ГӀабдурахӀман бин ГӀауфица абуна; — Нужер кӀиязулго кинав разилъарав гьаб иш биччазе, нижеца гьеб цогидасухъе кьела, Аллагьасги исламалъги хадуб халкквела. ХӀакъикъаталдаги инсанасда жиндирго беразда бихьула гьезда гьоркьов щив лъикӀав вугевали. КӀиявго хӀурматияв чи -ГӀусманги ГӀалиги- руцӀцӀун чӀана. Цинги ГӀабдурахӀманица абуна; — Нужеца, лъимал, гьаб иш дихъе тунищ. Аллагьас дида хадуб хал кколеб бугин, нужеда гьоркьоса бищунго лъикӀав чи тӀаса вищиялъулъ дун бокьараблъун вукӀине гьечӀин». КӀиязго абуна; 'Агьа'. Гьединлъидал ГӀабдурахӀманица кӀиязулго цоясул кверги ккун абуна; — Мун вуго Аллагьасул Расуласул гӀагарав чи саллаллагьу гӀалайгьи ва исламалда цеве вукӀаразда гьоркьоса – кӀудияв – дуда лъалеб къагӀидаялъ ва Аллагьас дуда хадуб халкквезе вуго. Дица гьеб иш духъе кьуни, узухъда дуца ритӀухълъи гьабила ва дица гьеб иш ГӀусманихъе кьуни, узухъда дуда рагӀила ва мутӀигӀлъила». Цинги гьев ГӀусмангун цохӀо кӀалъана ва ГӀалида абухъего абуна. Жинца байгӀат гьабулеб мехалъ ГӀабдурахӀманица абуна; — Квер борхе, я ГӀусман. Гьедин ГӀабдурахӀманица ГӀусмание гьа бана цинги ГӀали гьесда цадахъ лъугьана цинги гӀадамал лъугьана ГӀусмание байӀат гьабизе.