Kesaksian Abu sufyan tentang akhlak dan kenabian Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam di hadapan kaisar heraclius

Imam Bukhari : 2723

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ شُكْرًا لِمَا أَبْلَاهُ اللَّهُ فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لِأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍأَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطُلِقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ نَسَبًا قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لِأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنْ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ الْآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لَا أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلًا وَسِجَالًا يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الْأُخْرَى قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لَا نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَقَالَ لِتَرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا فَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لَا يَسْخَطُهُ أَحَدٌ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا يَغْدِرُونَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلًا وَيُدَالُ عَلَيْكُمْ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الْأُخْرَى وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ فَلَا أَدْرِي مَاذَا قَالُوا وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ هَذَا مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ يَخَافُهُ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلًا مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الْإِسْلَامَ وَأَنَا كَارِهٌ

اسان کي [ابراهيم بن حمزه] ٻڌايو آهي [ابراهيم بن سعد] کان [صالح بن قيصان] کان [ابن شهاب] کان [عبيدالله بن عبدالله بن عتبه] کان [عبدالله بن عباس رضي الله عنهما] ته هن کيس خبر ڏني ته رسول الله صلي الله عليه وسلم رومن جي بادشاهه قيصر کي هڪ خط لکيو هو - ان کي اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. تنهن ڪري هن دحية الڪلبي کي پنهنجو خط هن ڏانهن موڪليو ۽ رسول الله صلي الله عليه وسلم ان کي حڪم ڏنو ته پهريان اهو بشريٰ جي عملدارن کي ڏيو ۽ پوءِ اهو قيصر کي ڏيو. ۽ قيصر، جڏهن الله کيس فارسي فوجن تي فتح ڏني، ته هو الله جي ڏنل فتح جي شڪرگذاري طور تي حمش شهر کان ايليا شهر جي وچ ۾ هليو. جڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم جو خط قيصر وٽ پهتو ته هن ان کي پڙهڻ کان پوءِ چيو؛ 'منهنجي سامهون سندس قوم مان ڪنهن کي آڻيو ته جيئن مان انهن کان رسول الله صلي الله عليه وسلم بابت پڇي سگهان.' [ابن عباس] رضي الله عنه چيو؛ [ابو سفيان بن حرب] مون کي ٻڌايو ته ان وقت هو شام جي سرزمين تي قريش جي ماڻهن سان گڏ هو جيڪي رسول الله صلي الله عليه وسلم ۽ قريش جي ڪافرن جي وچ ۾ امن/جنگبندي جي دور ۾ واپار ڪرڻ لاءِ ان ملڪ جو دورو ڪندا هئا، ابو سفيان چيو؛ 'تنهنڪري قيصر جو قاصد اسان سان مليو جڏهن اسان شام ۾ هئاسين ۽ پوءِ هو مون کي ۽ منهنجي دوستن کي دعوت ڏيڻ لاءِ ويو جيستائين اسان ايليا جي سرزمين تي پهتاسين، اسان کي قيصر سان ملڻ لاءِ دعوت ڏني وئي، جيڪو ان وقت پنهنجي شاهي مجلس ۾ ويٺو هو جڏهن ته هن تاج پائي رکيو هو ۽ ان جي چوڌاري رومي بادشاهت جا معزز ماڻهو هئا. تنهن ڪري هن پنهنجي ترجمان کي چيو؛ 'انهن کان پڇو ته انهن مان ڪير ان شخص سان وڌيڪ ويجهو نسب - خون جو رشتو رکي ٿو جيڪو نبي هجڻ جو دعويٰ ڪري ٿو'. ابو سفيان چيو؛ تنهنڪري مان چوان ٿو؛ 'مان نسب ۾ سڀ کان ويجهو ماڻهو آهيان'. هن پڇيو؛ 'هن سان توهان جو ڪهڙو تعلق آهي؟' مون جواب ڏنو؛ 'هو منهنجي چاچي جو پٽ آهي'. ۽ ان وقت بني عبدالمناف جي اولاد مان مون کان سواءِ ڪو به نه هو. پوءِ قيصر ٻيهر چيو؛ 'هن کي منهنجي ويجهو آڻيو'. پوءِ هن منهنجي دوستن کي حڪم ڏنو ۽ انهن کي منهنجي ڪلهن جي ويجهو قطار ۾ منهنجي پويان بيهاريو. پوءِ هن پنهنجي ترجمان کي چيو؛ 'هن جي دوستن کي ٻڌايو ته مون هن شخص بابت پڇيو هو جيڪو نبي هجڻ جو دعويٰ ڪري ٿو. جيڪڏهن هو ڪوڙ ڳالهائي ٿو ته توهان به ان سان ڪوڙ ڳالهايو'. ابو سفيان چيو؛ 'الله جو قسم، جيڪڏهن ان وقت شرم نه هجي ها جيڪا منهنجي دوستن تي خراب اثر وجهي ها - جيڪڏهن مان ڪوڙ ڳالهائيان ها - جڏهن هو هن بابت پڇي ها - رسول الله ﷺ - ته مان ڪوڙ ڳالهائيان ها. پر، جيڪڏهن مان انهن کي ڪوڙ جي خراب تصوير ڏيان ها ته مون کي شرم اچي ها ته مون کي شرم اچي ها تنهنڪري مون ان جي تصديق ڪئي'. پوءِ هن پنهنجي ترجمان کي ٻيهر چيو؛ "هن کي ٻڌايو ته، توهان ۾ هن شخص جو ڪهڙو تعلق آهي؟" مون جواب ڏنو، "اسان مان، هو سٺي نسب وارو ماڻهو آهي." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا توهان مان ڪنهن هن کان اڳ ڪڏهن به پنهنجي نبي هجڻ جي دعويٰ ڪئي آهي؟" مون جواب ڏنو، "ڪڏهن به نه." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا توهان هن دعويٰ ڪرڻ کان اڳ هن تي ڪوڙ ڳالهائڻ جو الزام لڳايو هو؟" مون جواب ڏنو، "ڪڏهن به نه." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا سندس ابن ڏاڏن مان ڪو ڪڏهن بادشاهه ٿيو؟" مون جواب ڏنو، "ڪو به نه." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا سندس پيروي ڪندڙ اميرن مان آهن يا ڪمزورن مان؟" مون جواب ڏنو، "حقيقت ۾، جيڪي سندس پيروي ڪن ٿا اهي ڪمزور آهن." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا سندس پيروي ڪندڙ وڌي رهيا آهن يا گهٽجي رهيا آهن؟" مون جواب ڏنو، "حقيقت ۾، اهي وڌي رهيا آهن." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا ڪو اهڙو آهي جيڪو پنهنجي مذهب جي تعليمات کي قبول ڪرڻ کان پوءِ نفرت جي ڪري ٻيهر مرتد ٿي وڃي ٿو؟" مون جواب ڏنو، "ڪو به نه." هن ٻيهر پڇيو، "ڇا ڪو اهڙو آهي جيڪو پنهنجي مذهب جي تعليمات کي قبول ڪرڻ کان پوءِ ٻيهر مرتد ٿي وڃي ٿو؟" مون جواب ڏنو، "ڪو به نه." 'ڇا هن ڪڏهن به خيانت ڪئي؟' مون جواب ڏنو؛ 'ڪڏهن به نه.' ۽ اسان هاڻي امن جي دور ۾ آهيون ۽ اسان کي خدشو آهي ته هو اسان سان غداري ڪندو. ابو سفيان چيو؛ 'بادشاهه مون کي هڪ لفظ به چوڻ جو موقعو نه ڏنو ته جيئن مان ان تي تنقيد ڪري سگهان - رسول الله ﷺ - جتي مون کي ڊپ نه هو ته اهي لفظ ٻين ماڻهن کي منهنجي باري ۾ - خراب - تاثر ڏيندا'. هن ٻيهر پڇيو؛ 'ڇا توهان هن سان وڙهندا آهيو يا هو توهان سان وڙهندو آهي؟' مون جواب ڏنو؛ 'ها'. هن جاري رکيو؛ 'توهان جي جنگ ڪيئن ختم ٿي؟' مون جواب ڏنو؛ 'فتح ۽ شڪست اسان جي وچ ۾ متبادل طور تي ٿيندي آهي. ڪڏهن هو اسان کي ماريندو آهي ۽ ڪڏهن اسان هن کي ماريندا آهيون'. هن ٻيهر پڇيو؛ 'پوءِ هن توهان کي ڇا ڪرڻ جو حڪم ڏنو؟' مون جواب ڏنو؛ 'هن اسان کي حڪم ڏنو ته اسان صرف الله جي عبادت ڪريون ۽ ان سان ڪنهن به شيءِ کي شريڪ نه ڪريون ۽ هن اسان کي ان جي عبادت ڪرڻ کان منع ڪيو جنهن جي اسان جا ابا ڏاڏا عبادت ڪندا هئا. هن اسان کي نماز پڙهڻ، صدقو ڏيڻ، ايماندار ٿيڻ، واعدو پورو ڪرڻ ۽ فرض پورو ڪرڻ جو به حڪم ڏنو'. جڏهن مان انهن سڀني جو جواب ڏئي رهيو هوس ته هن پنهنجي مترجم کي چيو: 'هن کي ٻڌاءِ ته جڏهن مون توهان کان توهان ۾ سندس نسب بابت پڇيو، ته توهان چيو ته هو هڪ سٺي نسب وارو ماڻهو هو. ۽ اهڙو ئي رسول آهي جيڪو هميشه پنهنجي قوم جي نسب ۾ موڪليو ويندو آهي. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو، ته ڇا توهان مان ڪنهن هن کان اڳ هي اقرار چيو هو، ته توهان چيو نه. تنهن ڪري مون چيو ته جيڪڏهن توهان مان ڪنهن هن کان اڳ اهو چيو هو، ته پوءِ اهو شخص صرف انهن جي لفظن تي عمل ڪري رهيو هو جيڪي هن کان اڳ آيا هئا. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته ڇا توهان ڪڏهن هن تي ڪوڙ ڳالهائڻ جو الزام هن کان اڳ هن تي لڳايو هو، ته توهان چيو نه. تنهن ڪري مان ڄاڻان ٿو ته اهو ناممڪن آهي ته هو ماڻهن سان ڪوڙ ڳالهائڻ کان پاسو ڪري ۽ پوءِ الله تي ڪوڙ ڳالهائڻ جي جرئت ڪري. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته ڇا سندس ابن ڏاڏن مان ڪو بادشاهه هو، ته توهان چيو نه. مون چيو ته جيڪڏهن سندس ابن ڏاڏن مان ڪو بادشاهه رهيو آهي، ته مون چيو ته هي شخص پنهنجي ابن ڏاڏن جي بادشاهي جي طلب ڪري رهيو آهي - واپس طلب ڪري رهيو آهي. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته جيڪي ماڻهو هن جي پيروي ڪئي اهي شريف هئا يا ڪمزور، توهان جواب ڏنو ته اهو ڪمزور هو جيڪو هن جي پيروي ڪئي. ۽ حقيقت ۾ اهي پيغمبر جا پيروڪار هئا. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته سندس پوئلڳ وڌي رهيا آهن يا گهٽجي رهيا آهن، ته توهان جواب ڏنو ته اهي وڌي رهيا آهن. ۽ اهڙي طرح ايمان ڪمال تائين وڌندو رهندو. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته ڇا اهڙا ماڻهو هئا جيڪي مرتد ٿي ويا ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي مذهب جي تعليمات کي قبول ڪرڻ کان پوءِ ان کان نفرت ڪندا هئا، ته توهان جواب ڏنو ته ڪو به نه هو. ۽ اهڙي طرح ايمان آهي، هڪ ڀيرو اهو دل جي گهراين ۾ داخل ٿي ويندو آهي، ڪو به ان کان نفرت نه ڪندو - ڪنهن جي مذهب جي تعليمات جي حوالي سان -. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته ڇا هن ڪڏهن توهان سان خيانت ڪئي آهي، ته توهان ڪڏهن به جواب ڏنو. ۽ اهڙي طرح رسول خيانت نه ڪندا هئا. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته ڇا توهان هن سان وڙهندا رهيا آهيو ۽ هو توهان سان وڙهندو رهيو، ته توهان جواب ڏنو ته بار بار جنگيون ٿيون آهن ۽ توهان جون ۽ سندس جنگيون تبديل ٿي چڪيون آهن. ڪڏهن ڪڏهن هو توهان کي شڪست ڏئي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن توهان ٻين موقعن تي هن کي شڪست ڏئي سگهو ٿا. ۽ اهڙي طرح رسولن کي آزمايو ويو ۽ آخر ۾ فتح يقيني طور تي انهن جي هئي. ۽ جڏهن مون توهان کان پڇيو ته هن توهان کي ڇا ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي، ته توهان جواب ڏنو ته هن توهان کي الله جي عبادت ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي، ان سان ڪنهن به شيءِ کي شريڪ نه ڪريو ۽ توهان جي ابن ڏاڏن جي عبادت کان منع ڪريو ۽ توهان کي حڪم ڏنو آهي ته نماز پڙهو، صدقو ڏيو، ايماندار رهو، پنهنجا واعدا پورا ڪريو ۽ پنهنجو فرض پورو ڪريو. بادشاهه چيو؛ 'اهي هڪ نبي جون خوبيون آهن. بيشڪ، مون کي اڳ ۾ ئي خبر هئي ته آخري نبي ظاهر ٿيو آهي، پر مون ڪڏهن به نه سوچيو هو ته هو توهان مان ايندو - قريش -. جيڪڏهن توهان جيڪو چئو ٿا اهو سچ آهي، ته هو واقعي منهنجي پيرن هيٺان زمين تي حڪومت ڪندو، ۽ جيڪڏهن مون کي هن سان ملڻ جي ڪا اميد هجي ها، ته مان ضرور پاڻ کي هن سان ملڻ لاءِ مجبور ڪريان ها. ۽ جيڪڏهن مان هن جي سامهون هجان ها، ته مان ضرور هن جي پيرن جا تلاءَ ڌوئي ڇڏيان ها.' ابو سفيان چيو؛ 'پوءِ هن رسول الله صلي الله عليه وسلم کان هڪ خط گهريو ۽ ان کي پڙهي ٻڌايو، جنهن جو مواد هو؛ 'بسم الله الرحمن الرحيم.' محمد، الله جي ٻانهي ۽ سندس رسول، رومن جي بادشاهه، هرقل ڏانهن، انهن لاءِ سلامتي جيڪي هدايتن تي عمل ڪن ٿا. پوءِ ان کان، مان واقعي توهان کي اسلام جي سڏ سان سڏيان ٿو. اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ توهان محفوظ رهندا. اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ الله توهان کي ٻه ڀيرا اجر ڏيندو. بهرحال، جيڪڏهن توهان بيزار آهيو ته پوءِ توهان عريصين -عراق- قوم جا گناهه برداشت ڪندا. ۽؛ -خط ۾ هن الله جا لفظ لکيا QS Alu' Imran آيت 63- جنهن جو مطلب آهي؛ - 'اي اهل ڪتاب، اچو ته هڪ جملي تي قائم رهون - هڪ فرمان - ته اسان ۽ توهان جي وچ ۾ ڪو به تڪرار نه آهي؛ ته اسين الله کان سواءِ ڪنهن جي به عبادت نه ڪريون ۽ ان سان ڪنهن به شيءِ کي شريڪ نه ڪريون ۽ نه ئي اسان ٻين کي الله کان سواءِ معبود بڻايون. جيڪڏهن اهي منهن موڙين ته پوءِ انهن کي چئو؛ 'خبردار؛ ته اسان الله جي فرمانبردار قوم آهيون'. ابو سفيان چيو؛ 'جڏهن بادشاهه پنهنجو بيان ختم ڪيو، اوچتو رومي معززين کان سندس چوڌاري ماڻهن مان هڪ وڏو شور آيو ۽ انهن جو شور وڌي ويو ۽ مون کي سمجهه ۾ نه آيو ته اهي ڇا چئي رهيا آهن. پوءِ اسان کي حڪم ڏنو ويو ته هليا وڃون. جڏهن مان پنهنجن دوستن سان گڏ وڃڻ وارو هوس ۽ مان انهن جي مجلس کان پري ٿيس، مون پنهنجن دوستن کي چيو: 'ابو ڪبسيه جي پٽ جو معاملو واقعي وڏو آهي. هي بني اسفار جو بادشاهه آهي - هڪ پيلي چمڙي وارو / رومي قوم - جنهن جي هو پڻ پرواهه ڪري ٿو'. ابو سفيان ٻيهر چيو: 'الله جو قسم، مون کي هميشه ذلت محسوس ٿيندي هئي ۽ مون کي پڪ هئي ته هن جا مذهبي معاملا ڪامياب ٿيندا جيستائين آخرڪار الله منهنجي دل کي اسلام قبول ڪرڻ لاءِ کوليو جيتوڻيڪ اڳ ۾ مون کي ان کان نفرت هئي'.