حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَقَ فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ سَمِعْتُ زِيَادَ بْنَ ضُمَيْرَةَ الضُّمَرِيَّ ح و أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ بَيَانٍ وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ قَالَا حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ أَنَّهُ سَمِعَ زِيَادَ بْنَ سَعْدِ بْنِ ضُمَيْرَةَ السُّلَمِيَّ وَهَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ وَهُوَ أَتَمُ يُحَدِّثُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ مُوسَى وَجَدِّهِوَكَانَا شَهِدَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حُنَيْنًا ثُمَّ رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ أَنْ مُحَلِّمَ بْنَ جَثَّامَةَ اللَّيْثِيَّ قَتَلَ رَجُلًا مِنْ أَشْجَعَ فِي الْإِسْلَامِ وَذَلِكَ أَوَّلُ غِيَرٍ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَكَلَّمَ عُيَيْنَةُ فِي قَتْلِ الْأَشْجَعِيِّ لِأَنَّهُ مِنْ غَطَفَانَ وَتَكَلَّمَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ دُونَ مُحَلِّمٍ لِأَنَّهُ مِنْ خِنْدِفَ فَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَكَثُرَتْ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا عُيَيْنَةُ أَلَا تَقْبَلُ الْغِيَرَ فَقَالَ عُيَيْنَةُ لَا وَاللَّهِ حَتَّى أُدْخِلَ عَلَى نِسَائِهِ مِنْ الْحَرْبِ وَالْحُزْنِ مَا أَدْخَلَ عَلَى نِسَائِي قَالَ ثُمَّ ارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَكَثُرَتْ الْخُصُومَةُ وَاللَّغَطُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا عُيَيْنَةُ أَلَا تَقْبَلُ الْغِيَرَ فَقَالَ عُيَيْنَةُ مِثْلَ ذَلِكَ أَيْضًا إِلَى أَنْ قَامَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي لَيْثٍ يُقَالُ لَهُ مُكَيْتِلٌ عَلَيْهِ شِكَّةٌ وَفِي يَدِهِ دَرِقَةٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَجِدْ لِمَا فَعَلَ هَذَا فِي غُرَّةِ الْإِسْلَامِ مَثَلًا إِلَّا غَنَمًا وَرَدَتْ فَرُمِيَ أَوَّلُهَا فَنَفَرَ آخِرُهَا اسْنُنْ الْيَوْمَ وَغَيِّرْ غَدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَمْسُونَ فِي فَوْرِنَا هَذَا وَخَمْسُونَ إِذَا رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ وَذَلِكَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ وَمُحَلِّمٌ رَجُلٌ طَوِيلٌ آدَمُ وَهُوَ فِي طَرَفِ النَّاسِ فَلَمْ يَزَالُوا حَتَّى تَخَلَّصَ فَجَلَسَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي بَلَغَكَ وَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَاسْتَغْفِرْ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقَتَلْتَهُ بِسِلَاحِكَ فِي غُرَّةِ الْإِسْلَامِ اللَّهُمَّ لَا تَغْفِرْ لِمُحَلِّمٍ بِصَوْتٍ عَالٍ زَادَ أَبُو سَلَمَةَ فَقَامَ وَإِنَّهُ لَيَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِطَرَفِ رِدَائِهِقَالَ ابْنُ إِسْحَقَ فَزَعَمَ قَوْمُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَغْفَرَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ قَالَ أَبُو دَاوُد قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْغِيَرُ الدِّيَةُ

Esan digu [Musa bin Isma'il]-ek esan zuela, esan digu [Hammad] esan zuela; esan digu [Muhammad bin Ishaq]-ek esan zuela, esan dit [Muhammad bin Ja'far bin Az Zubair] esan zuela; [Ziyad bin Dhamrah Adh Dhumari] entzun nuen. -beste modu batean esaten da- Jakinarazi digute [Wahb bin Bayan] eta [Ahmad bin Sa'id Al Hamdanik] biek esan zutela; [Ibn Wahbek] esan digu, niri jakinarazi dit ['Abdurrahman bin Abu Az Zinad]-ek ['Abdurrahman Ibnul Harits-engandik] [Muhammad bin Ja'far-engandik] entzun zuela [Ziyad bin Sa'd bin Dhumairah As Sulami] - hau Wahben haditha da, eta hadith hau osoagoa da, Urwah bin Az Zubair-i esan zion - [bere aitagandik] esan zuen, '[Moisesek] eta [bere aitona-amonak] Hunain-eko guduan parte hartu zuten Profeta sallallaahu 'alaihi wasallam-ekin'. Gero, Wahben hadith-era itzuli ginen, Muhallim bin Jatstsamah Al Laitsik behin Ashja'-ko gizon bat hil zuela - lekuaren izena - Islamera bihurtu bazen ere, eta hori izan zela Profeta sallallaahu 'alaihi wasallam-ek berreskuratu zuen lehen diyat-a. Uyainah-ek Al Asyja'I-ren hilketaz hitz egin zuen ondoren, Ghathafan-etik zetorrelako. Bitartean, Al Aqra' bin Habis-ek Muhallimen alde hitz egin zuen, Khindiq-etik zetorrelako. Haien ahotsak hainbeste altxatu ziren, ezen eztabaida eta zalaparta handia izan baitzen. Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam-ek esan zuen orduan: "Oi Uyainah, ez al duzu diyat -erreskatea- onartu nahi?". Hark erantzun zuen: "Alaren izenean, ez! Horrela, bere emakumeei galera eta tristura ekar diezaiekegu, nire emakumeei galera eta tristura ekarri dien bezala". Sa'd-ek esan zuen: "Orduan, haien ahotsak berriro altxatu ziren, eztabaida eta zalaparta handia izan arte". Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam-ek esan zuen orduan: "Oi Uyainah, ez al duzu diyat -erreskatea- onartu nahi?". Uyainah-k lehenago erantzun zuen bezala erantzun zuen, eta Banu Laith-eko gizon bat, Mukaitil izenekoa, zutitu zen, arma eta ezkutu bat zeramatzan. Orduan esan zuen: «Alaren Mezularia, Islamean ez dut inoiz erreskaterik jaso pertsona honek - Muhallim hiltzaileak - egindako delituagatik, ahuntz talde bat ibaian edaten bezala izan ezik, egarri zirelako. Orduan, lehenengo ilara bota zen azken ilara ihes egin arte - hau da, qisharen existentzia beste batzuk beldur izan daitezen eta ikasgai bat ikas dezaten da, ahuntz bat botatzen den bezala, beste batzuk beldur izan daitezen eta alde egin dezaten. Eutsi sunnah orain eta aldatu bihar». Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam-ek orduan esan zuen: «Berrogeita hamar gamelu eskudirutan ordainduta eta beste berrogeita hamar Medinara iritsi zirenean». Bere bidaia batean gertatu zen. Muhallim gizon altu eta marroia zen bitartean, jendetzaren artean eseri zen. Eta bere lagunek lagundu zioten hilketatik - qishetatik - libre egon arte. Muhallim, orduan, Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam-en ondoan eseri zen, begietan malkoak zituela. Ondoren, esan zuen: «Oi, Allahren Mezularia, zerbait egin dut, badakizunez - hiltzea -, orain damutzen naiz Allah Tabaaraka Wa Ta'ala-ri, beraz, barkamena eskatu Allah Azza Wa Jalla-ri». Allahren Mezulariak, shallallahu 'alaihi wasallam-ek, esan zuen: «Zure armarekin hil al zenuen Islamaren hasieran zegoenean? Oi Allah, ez barkatu Muhallimi». Hitz hauek ozen esan zituen. Abu Salamah-ek gaineratu zuen: «Orduan, Muhallim jaiki eta malkoak xalaren ertzarekin garbitu zituen». Ibn Ishaq-ek esan zuen: «Bere jendea ziur zegoen Allahren Mezulariak, shallallahu 'alaihi wasallam, barkamena eskatuko ziola Muhallim-i horren ondoren». Abu Dawudek esan zuen: «An Nadhr bin Shumail-ek esan zuen Al Ghiyar diyat dela - erreskatea -».