Hadith Representative
Al Muhyi
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
हमरा सभकेँ [हिस्याम बिन अम्मर] कहि देने छथि; हमरा सभकेँ [हतिम बिन इस्माइल] कहने छथि; हमरा सभ केँ [जा'फर बिन मुहम्मद] [अपन पिता] सँ कहने छथि, ओ कहलनि; 'हम एक बेर [जाबिर बिन अब्दुल्लाह] के देखय आयल छलहुं. जखन हुनकासँ भेंट भेल तँ ओ पुछलनि जे लोक केहन अछि , जाबत ओ हमर विषयमे नहि पुछलनि । तेँ हम उत्तर देलियनि; 'हम मुहम्मद बिन अली बिन हुसैन छी'। तेँ ओ हमर ऊपर आ नीचाँक बटन खोलैत हमर माथ पर हाथ राखि देलनि, फेर हमर छातीक बीच अपन कान्ह राखि देलनि आ ओहि समय मे हम एखनो एकटा बच्चा छलहुँ जे वयस्कता मे पहुँचि गेल छलहुँ । ओ कहलनि; 'स्वागत, जे चाही से पूछू'। हम हुनका आन्हर हेबाक कारणेँ पुछलियनि। जाबे तक नमाज के समय नै भ गेलै, ताबे तक ओ अपन प्रार्थना चटाई पर ठाढ़ छलाह, जे जँ प्रार्थना चटाई के कात में एड़ी राखि दैत छलाह त प्रार्थना चटाई के छोट आकार के कारण खींचैत छल, जखन कि हुनकर शाल हुनकर कान्ह पर लटकल छल आ ओ हमरा सब के नेतृत्व करैत प्रार्थना करैत छलाह।' तखन हम पुछलियनि; 'कहू जे रसुलुल्लाह शल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम कोना हज केलनि! ' तेँ ओ हाथ सँ इशारा केलनि आ ओ अपन नौ आँगुर पसारि क' कहलनि; 'सत्ते, रसुलुल्लाह शल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम नौ साल धरि हज पर नहि गेलाह, तखन ओ दसम साल मे लोक केँ हज करबाक आह्वान केलनि। नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम हज पर गेलाह, फेर बहुत लोक मदीना आबि गेलाह, सब चाहैत छलाह जे नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के संग जमा होथि आ जेना ओ केलनि। तेँ ओ गेलाह, आ हम सभ हुनका संग चलि गेलहुँ। जखन हमसब ज़ुल हुलैफाह पहुँचलहुं तं असमा' बिंत उमैस मुहम्मद बिन अबू बकर कें जन्म देलनि, तें हुनका पूछय लेल पठाओल गेलनि; 'हमरा की करबाक चाही? ' तखन ओ असमा केँ कहलखिन : 'नहा क' कपड़ा सँ कस क' बान्हि क' इहराम मे प्रवेश करू'। तखन रसुलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम मस्जिद मे नमाज पढ़लनि तखन कशवा ऊंट पर सवार भ गेलाह, आ ऊँट ओकरा सहारा रेगिस्तान पर ल' क' सोझे ठाढ़ भ' गेलाह. जाबिर बजलाह; 'हम देखलहुँ जतेक दूर धरि हुनका सोझाँ मे कतेको लोक, वाहन चालक आ पैदल चलनिहारक बीच, दहिना, बामा आ पाछू सेहो - कतेको लोक देखबा मे आबि रहल छल -।' रसुलुल्लाह शल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम हमरा सभक बीच छल, जखन कि कुरान हुनका लग उतरि गेल छल, आ ओ एकर तकवील सँ बहुत वाकिफ छलाह। ओ जे किछु करैत छथि, हमहूँ सभ करैत छी। ओ एकेश्वरवादक आवाज उठौलनि जे हम अहाँक आह्वान पूरा करैत छी हे अल्लाह। हम अहाँक आह्वान पूरा करैत छी, हम अहाँक आह्वान पूरा करैत छी। अहाँक लेल कोनो साथी नहि अछि, हम अहाँक आह्वान पूरा करैत छी । सचमुच स्तुति, भोग आ राज्य मात्र अहाँक अछि, अहाँक कोनो साथी नहि अछि' । लोक सब सेहो अपन पाठ स आवाज उठेलक जे ओ सब पढ़ि रहल छल, आ ओ सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम हुनकर सबहक काज पर किछु नहि कहलक। ओ सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम अपन ताल्बिया पढ़ैत रहलाह | जाबिर रडियाल्लाहु 'अन्हू फेर कहलनि; 'हमरा सभक हज करबाक अतिरिक्त कोनो इरादा नहि अछि, आ उमराक विषय मे एखन धरि हमरा सभ केँ नहि बुझल अछि।' जखन हमसब हुनका संग बैतुल्लाह पहुँचलहुं त ओ तुरंत रुकुन -तवाफक शुरुआत- रगड़ल -चुमल-, फेर तीन गोद जॉगिंग केलक आ बाकी चारि गोद सामान्य रूप सं चलल. तखन ओ मकाम इब्राहिम लग गेलाह, आयत पढ़ैत काल: 'आ मकाम इब्राहिम के नमाज के स्थान बनाउ'। ओ मकाम इब्राहिम आ बैतुल्लाह -काबा- के बीच सेहो अपना के ठाढ़ केलनि। -हमर पिताजी कहलनि; - 'आ हमरा ताबत धरि नहि बुझल अछि जाबत धरि ओ नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम सँ एकर जिक्र नहि केने होथि, जे नबी दू रकात नमाज मे -मकाम इब्राहिम मे- सूरह अल काफिरून आ अल इखलाश पढ़ने छलाह | तखन बैतुल्लाह लग घुरि गेलाह, फेर रगड़लनि - चुम्मा लेलनि वा अभिवादन केलनि - रुकुन - तवाफक शुरुआत -, तखन ओ - काबाक दरबज्जा सँ बाहर निकलि गेलाह - शाफाक पहाड़ी दिस | आरू जब॑ हुनी शफा के पास पहुँचलै त॑ पढ़लकै- 'सत्ते शाफा आरू मरवा अल्लाह केरऽ निशानी म॑ स॑ एक छै, हम्में -साई- केरऽ शुरुआत अल्लाह सुभानाहु वा ताला स॑ करै छियै' । ओ साफा सँ नमाज करय लगलाह, फेर पहाड़ी पर चढ़ि गेलाह जाबत धरि काबा नहि देखि सकलाह, तखन तकबीर, तहलील आ तहमद बजलाह जखन कि कहैत छथि: ‘अल्लाह के अलावा कोनो देवता नहि छथि जिनकर कोनो साथी नहि छनि। हुनका लेल राज्य छनि आ हुनका लेल सभ स्तुति छनि। -ओ- जीवन देबय वाला सर्वशक्तिमान आ मारय वाला सर्वशक्तिमान छथि, आ सब किछु पर सर्वशक्तिमान छथि | अल्लाह के अलावा कोय भगवान नै छै, जेकरऽ कोय साथी नै छै, जे अपनऽ वादा पूरा करै छै, अपनऽ नौकरऽ के मदद करै छै आरू असगरे सब समूह के हराबै छै' । तखन पाठक बीच प्रार्थना केलनि, फेर तीन बेर पाठ कहलनि। तखन ओ मरवा दिस उतरि गेलाह, चलैत काल जे जखन हुनकर टांग सोझ भ' जाइत छलनि तखन ओ बीच घाटी मे जॉगिंग करैत छलाह. जखन हुनकर टांग चढ़ि गेलनि तखन ओ चलैत रहलाह जाबत धरि मारवा नहि पहुँचि गेलाह | मरवा मे ओ जे काज शफा मे केने छलाह से केलनि। आ जखन हुनकर तवाफ मरवा मे समाप्त भ गेलनि त ओ बजलाह : 'जँ हम पाछू जे छलहुँ तकर सामना करैत छलहुँ तखन हम वध कयल गेल जानवर -अल हद्यू- केँ नेतृत्व नहि करितहुँ, आ ओकरा उमरा बना दैतहुँ । अहाँ सभ मे जे कियो बलि देल गेल पशु नहि अनत, तखन ओकरा स्वीकार करू आ ओकरा पूजा-अर्चना बनाउ'। त सब तहल्लूल छल आ केश छोट केलक सिवाय पैगम्बर सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम आ कत्ल जानवर अननिहार लोक के। तखन सुराकाह बिन मालिक बिन जु'स्यूम ठाढ़ भ' क' कहलनि; "हे अल्लाह के रसूलुल्लाह, की ई बात एहि साल पर लागू होइत अछि, या हमेशा के लेल?" -कथाकार- कहलक; 'नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम अपन आँगुर के आँगुर स गूंथैत जवाब देलखिन: 'उमरा हज में शामिल अछि - हज तमातु' - ई एहि तरहे होइत अछि'। दू बेर कहलनि आ फेर कहलनि: 'नहि - ई बात एहि साल पर मात्र लागू होइत अछि - मुदा सदाक लेल''। -कथाकार- कहलक; अली रदलियाहु अनहू ऊंट -अल हदीयू- नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ल क आयल छलाह, तखन हुनका फातिमा भेटलनि, जे ओहि लोक मे सँ एक छलीह जे रंगीन कपड़ा पहिरने आ आँखि पर पट्टी पहिरने बीच मे ठाढ़ छलीह | अली ओकरा दोषी ठहरौलकै, तें फातिमा बजलीह; 'हमर पिता - नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम - हमरा ई काज करबाक लेल कहने छथि'। अली रडियाल्लाहु अनहु इराक मे रहैत ई बात कहलनि: 'तखन हम अल्लाह केर रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम सँ सलाह मांगय गेलहुँ आ फातिमा केर काज केर शिकायत केलहुँ जकरा हम खंडन केलहुँ।' तेँ ओ उत्तर देलनि : 'ओ - फातिमा - ठीके कहैत छथि, ओ ठीके कहैत छथि । जखन अहाँ पहिने हज करय चाहैत छलहुँ तखन हम की कहलहुँ? ' अली उत्तर देलनि; 'हम कहलियनि; 'हे अल्लाह, हम ओ आवाज उठबैत छी जे अहाँक रसूलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम' द्वारा उठल छल | ओ कहलनि: 'सत्ते, हम बलिदानक पशु अनने रही, तेँ तहल्लूल मे भाग नहि लिअ'। -कथाकार- कहलक; अली यमन स जे बलिदान के जानवर अनने छलाह आ नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम मदीना स जे बलिदान के जानवर अनने छलाह ओकर संख्या सौ छल। तखन सब कियो अपन माथ एक ठाम राखि केश छोट केलक सिवाय नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम आ बलिदान के जानवर अननिहार लोक के। जखन तरवीया के दिन आयल त सब मीना गेल आ हज के इरादा के चिल्ला उठल। रसुलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम एकटा वाहन मे बैसि गेलाह, आ ओतय ओ मध्याह्न, अस्र, मगरीब, ईशा आ फजर के नमाज केलनि। तखन किछु काल प्रतीक्षा करू जा धरि सूर्य नहि उगय, तखन गुंबद मश'अरिल मे ठाढ़ करबाक आदेश दियौक, ई हरम अछि, तेँ नमीरा मे रोपल जाइत अछि | तखन रसुलुल्लाह शल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ओहिना चलल जेना कुरैश आमतौर पर करैत छल, मुदा ओ मश'अरील हरम या मुजदलिफा पर रुकि गेल। नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम हुनका अराफात पहुंचय के अनुमति देलखिन्ह. आ जखन नमीरा मे ठाढ़ गुंबद लग पहुँचल त ओतहि रुकि गेल। सूर्यास्त भेला पर ओ अपन ऊँट - कशवा - केँ आनबाक आदेश देलनि, तखन ओ ओहि पर सवार भ' गेलाह जाबत धरि घाटीक नीचाँ नहि पहुँचि गेलाह | तखन ओ भीड़ केँ उपदेश देलनि: 'सत्ते, अहाँक खून, धन, मान-सम्मान आ सुख - अहाँक महिमा - हरम अछि जेना एहि दिन मे, अहाँक मास मे आ अहाँक देश मे हरम अछि, मोन राखू, सचमुच जहिलियाक सभ बात हमर पैरक नीचाँ अपमानित भ' गेल अछि, जहिलिय'क खून अपमानित भ' गेल अछि आ जे खून हम पहिने तिरस्कार केने रही से रबियाह बिन हरित केर खून छल - जे पहिने बनी साआद स रोजी-रोटी मंगलक आ मारल गेल हुडजैल-, जहिलियह सूद समाप्त भ गेल अछि जखन कि पहिल सूद जे हम समाप्त केलहुं ओ छल हमर सबहक सूद, अर्थात अब्बास बिन अब्दुल मुथल्लब द्वारा कयल गेल सूद, सबटा समाप्त भ गेल अछि। त महिला स अल्लाह स डरू, कियाक त अहां ओकरा अल्लाह के जनादेश स पत्नी बना देलहुं आ अल्लाह के वचन स फरजी के हलाम क देलहुं। असल मे हुनका सभ पर अहाँक अधिकार ई अछि जे ओ सभ दोसर लोक केँ अहाँक पलंग पर नहि सुतय दैत छथि जकरा सँ अहाँ घृणा करैत छी । जँ अहाँक पत्नी सभ एहन करैत छथि तँ हुनका सभकेँ एहन प्रहारसँ मारू जाहिसँ कोनो चोट नहि लागय । आ ओ सभ अहाँक भरण-पोषण आ नीक जकाँ कपड़ा पहिराबय लेल। हम अहाँ सभक लेल दू टा बात छोड़ि दैत छी जे जँ अहाँ सभ एहि पर अडिग रहब तँ अहाँ सभ भटकब नहि, अर्थात् अल्लाहक किताब। आ अहाँ हमरा प्रति जिम्मेदार छी। तखन की कहय चाहैत छी? ' ओ सभ उत्तर देलक; 'हम गवाही दैत छी जे अहाँ संप्रेषित केलहुं, काज पूरा केलहुं आ सलाह देलहुं।' तेँ ओ आकाश दिस आँगुर उठबैत बजलाह: ‘हे अल्लाह, देखू! हे अल्लाह, गवाह'। तीन बेर कहलक। तखन बिलाल नमाजक आह्वान केलनि, फेर इकमात, तखन झूर नमाज केलनि। -तकर बाद- बिलाल कमात पर वापस आबि गेलाह, तखन असर नमाज केलनि आ दुनूक बीच कोनो नमाज नहि केलनि। तखन रसुलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम अपन गाड़ी चलाबैत रहलाह जाबत ओ वकुफ के जगह पर नहि पहुँचि गेलाह | तखन ओ अपन ऊँट केँ बैसा देलनि - जाहि सँ ऊँटक पेट खेत केँ छूबि गेलनि - आ आगू मे चलबाक रस्सी राखि देलनि, तखन किबला दिस मुँह केलनि। जाबे सूर्यास्त नै भ गेलै आ पीयर रंगक इजोत कनि खतम नै भ गेलै आ सूर्यक गोला डूबि गेलै। तखन ओ उसामा बिन सैद केँ पिगबैक क' क' चलि गेलाह। ओ कशवा केँ लगाम सँ सेहो बान्हि लेलक, जाहि सँ ओकर माथ लगभग ओहि गाड़ीक टांगक आधार केँ छुबि गेलैक। दहिना हाथ सँ इशारा करैत बजलाह: ‘हे लोक, शान्त रहू, शान्त रहू! ' जखन-जखन ओ अपन ऊँटक बागडोर तानैत छलाह, कनेक आराम करैत छलाह जाहि सँ ऊँट कनेक उठि जाइत छल । तखन मुजदलिफा पहुँचलाह, फेर ओतय एकटा नमाज आ दू इकामत के संग मगरीब आ ईशा के नमाज केलनि। आ दुनूक बीच कोनो नमाज नहि केलनि। तखन ओ सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम भोर धरि लेट गेलाह। ओ भोर के नमाज तखन केलनि जखन हुनका बुझायल जे भोर भ गेल अछि, एकटा नमाज आ एकटा इकामत के संग। तखन ओ कशवा पर सवार भ' गेलाह जाबत धरि ओ मश'अरिल हरम नहि पहुँचलाह, तखन पहाड़ी पर चढ़ि अल्लाह -बेरथमिद- केर स्तुति केलनि, हुनकर महिमामंडन केलनि -बेरतकबीर- आ हुनकर पुष्टि केलनि -बेरथलील- | जाबे सूर्य पूरा तरहेँ उज्ज्वल नै भ गेलै ताबे तक वू वुकुफ करैत रहलै, फेर सूर्य उगै स पहिने चलि गेलै। ओ फदल बिन अब्बास - नीक केश, गोर त्वचा आ सुन्दर आदमी - पीठ पर ल' क' चलि रहल छल. जखन नबी सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम जा रहल छलाह तखन ओ दौड़ैत महिला सब लग स गुजरल छलाह, ताहि लेल ओ हुनका सब दिस तकलथि आ फेर अपन हाथ दोसर कात राखि देलथि। एम्हर फडल अपन मुँह दोसर दिस घुमा लेलक। मुहस्सर पहुँचि कनि हटि गेलाह फेर कुबरा -अकबाह- जुमरा दिस शॉर्टकट पकड़ि लेलनि, आ तुरंत जुमरा पर पहुँचि गेलाह जे गाछक कात मे छल | तखन ओ एक-एक फेक पर एक-एक टाकबीरक संग सात टा कंकड़ फेकैत छलाह, -जाहि मे- कंकड़ जे गुलेल सँ निकलल कंकड़ जकाँ पैघ छल | ओ घाटीक पेटसँ फेकि देलक। तखन ओ ओहि स्थान पर गेलाह जतय बलिदानक पशुक वध होइत छल | ओतय ओ स्वयं तेसठि बलिदानक पशु केँ वध कयलनि, आ शेष केँ बलिदानक पशुक संग अली केँ सौंप देलनि | तखन ओ आदेश देलनि जे ओ प्रत्येक बलिदानक पशु मे सँ एक-एकटा मांस अलग राखि, फेर एकटा कड़ाही मे राखि, फेर पकाओल जाय | रसुलुल्लाह आ अली सेहो चटनी के खा क चुस्की लेलक। तखन रसुलुल्लाह सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम काबा गेलाह - तवाफ इफादह करय लेल -, तखन मक्का मे दुपहरक नमाज केलनि आ बनी अब्दुल मुथथालिब लग आबि गेलाह जे ज़मज़म पानि जमा क रहल छलाह | ओ बजलाह - लऽ लियऽ हे बनी मुठतालिब । जँ जनता अहाँकेँ अहाँक पेय देबामे अहाँकेँ पछाड़ि नहि देने रहितथि तँ हम अहाँसँ एहि पर झगड़ा करितहुँ' । तखन ओ सभ ओकरा सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम एकटा लोटा देलक, आ ओ ओहि मे सँ पीबि लेलक।'