Hadith Representative
Al Muhyi
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
A y’a fɔ an ye [Hisiyamu bin Amar]; a y’a fɔ an ye [Hatimu bin Isimayili]; y’a fɔ an ye [Jafar bin Muhamed] ka bɔ [a fa] fɛ, a ko; ‘Loon dɔ la, n’ nana [Jabir bin Abdullah] filɛ. An y’a kunbɛn tuma min na, a ye mɔgɔw ka cogoya ɲininga, fɔɔ a ye ne ɲininga. O ra, ne k’a jaabi ko; ‘Ne ye Muhamadu bin Ali bin Husain ye’. O kama, a y’a bolo bila n’ kuun na k’a to n’ ka sanfɛla ni duguma butɔnw bɔra, o kɔ, a y’a kamankun bila n’ disi cɛ ani o wagati la, n’ tun ye denmisɛn ye min tun sera balikuya ma. A ko; ‘Aw ni ce, aw b’a fɛ min na, aw k’o ɲininga’. N’ y’a ɲininga sabu a tun ye fiyentɔ ye. Fo ka taga se delili wagati ma, a tun lɔnin be a ka delilikɛlan kan, n’a y’a seenw bila delilikɛlan gɛrɛfɛ, o tun be sama delilikɛlan fitinin kosɔn, k’a sɔrɔ a ka fani tun sirinin be a kamankun kan ani a tun be delili kɛra k’an ɲɛminɛ.’ O kɔ, ne ka ɲiningali kɛ; ‘Aw k’a fɔ an ye, Rasulullah ye hiji kɛ cogo min na! ’ O la, a ye tagamasiɲɛ kɛ n’a bolo ye ani a y’a boloden kɔnɔntɔn bɔ k’a fɔ ko; ‘Tiɲɛ na, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam ma taga hiji la saan kɔnɔntɔn kɔnɔ, o kɔ, a ye mɔgɔw weele ka hiji kɛ saan tannan na. Cira sallallahu tagara hiji la, o kɔfɛ mɔgɔ caman nana Madina, o bɛɛ tun b’a fɛ ka lajɛn ni cira sallallahu sallallahu ka kɛ i n’a fɔ a y’a kɛ cogo min na. O la, a tagara, an fana tagara n'a ye. An sera Dzul Hulaifa tuma min na, Asma’ bint Umais ye Muhamadu bin Abu Bakri wolo, o la, u y’a ci ka taga ɲiningali kɛ; ‘Ne ka kan ka mun lo kɛ? ’ O kɔ, a y’a fɔ Asma ye ko: ‘I ka ko k’a siri ka ɲɛ ni fani ye ka don ihram kɔnɔ’. O kɔ, Rasulullah ye delili kɛ misiri kɔnɔ ka sɔrɔ ka yɛlɛ Qashwa ɲɔgɔmɛ kan, ɲɔgɔmɛ wulila ka tilen k’a ta ka tɛmɛ Sahara kongokolon kan. Yabiri ko; ‘N ye mɔgɔ caman ye a ɲɛfɛ, mɔbilibolilaw ni sennamɔgɔw cɛ, fana a kinin fɛ, numanfɛ ani a kɔfɛ - mɔgɔ caman tun be ye -. Rasulullah shallallahu alayihi wasallam tun b’an cɛma, k’a sɔrɔ alikurana jigira a fɛ, a tun b’a ka takwiliw lɔn kosɛbɛ. A mana koo o koo kɛ, an fana b’o lo kɛ. A y’a ka Ala kelenpe kan kɔrɔta k’a fɔ ko: ‘Ne b’i ka welekan dafa, Ala. Ne b’i ka welekan dafa, ne b’i ka welekan dafa. I ka jɛɲɔgɔn tɛ yen, ne b’i ka welekan dafa. Tiɲɛ na, tanuli, nisɔndiya ani masaya ye ele dɔrɔn ta ye, i ni ɲɔgɔn tɛ yen’. Jama fana y’u kaan kɔrɔta ni kalan minw ye, u tun be minw kalanna, a ma foyi fɔ u ka kɛwalew la. A ka to ka a ka talbiya kalan. Jabiri radiyalahu ko tuun ko; ‘An ka ŋaniya foyi tɛ yen fɔɔ ka hiji kɛ, an ma umra lɔn fɔlɔ. An sera Baitullah n’a ye tuma min na, a sinna ka Rukun -Tawaf daminɛ- mɔmɔ, o kɔ, a ye boli kɛ yɔrɔ saba la, ka tagama yɔrɔ naani tɔw la cogo bɛnnin na. O kɔ, a tagara Maqam Ibrahima fɛ, k’a to a be ayata nin kalanna: ‘Aw ka Maqam Ibrahima kɛ deliliyɔrɔ ye’. A y’a yɛrɛ bila fana Maqam Ibrahima ni Baitullah -Kaaba- cɛ. -N facɛ ko; - 'ani n t'a lɔn fo n'a y'o fɔ ka bɔ cira sallallahu aleyhi wasallam fɛ, ko cira ye sura Al Kaafiruun ni Al Ikhlaash kalan raka fila seliw kɔnɔ -Maqam Ibrahim fɛ-. O kɔ, a kɔsegira Baitullah fɛ, o kɔ, a ye Rukun - Tawaf daminɛ - mɔmɔ - a mugan walima a ye foli kɛ, o kɔ, a bɔra - Kaaba daa la - ka taga Safa kulu fan fɛ. Ani tuma min na a gwɛrɛla Shafa la, a y’a kalan ko: ‘Tiɲɛ na, Shafa ni Marwa ye Ala ka tagamasiɲɛw dɔ ye, an be -sa’i- daminɛ ni min ye Ala Sub . Hanahu Wa Ta’ala be daminɛ’. A y’a daminɛ ka delili kɛ ka bɔ Safa la, o kɔfɛ a yɛlɛla kulu kan fo a ye Kaaba ye, o kɔfɛ a ye takbiri, tahlil ani tahmid fɔ k’a fɔ ko: ‘Ala wɛrɛ tɛ yen ni Ala kelenpe tɛ, min ka jɛɲɔgɔn tɛ. Masaya ye ale ta ye, tanuli bɛɛ ye ale le ye. -Ale- ye Sebagayabɛɛtigi ye min be ɲɛnamaya di ani Sebagayabɛɛtigi min be mɔgɔ faga, ani a be se fɛɛn bɛɛ kan. Ala wɛrɛ tɛ yen ni Ala kelenpe tɛ, min tɛ ni ɲɔgɔn ye, min b’a ka layidu dafa, min b’a ka jɔnw dɛmɛ ani ka se sɔrɔ kuluw bɛɛ kan a kelen’. O kɔ, a tun be delili kɛ kalanw cɛma, o kɔ, a tun be kalan kɛ siɲɛ saba. A jigira o kɔ ka taga Marwa, k’a to tagamana walisa n’a senw tilennin lo, a ka boli ka taga kulu cɛmancɛ la. A senw yɛlɛnin kɔ, a tagamana ka taga se Marwa. A ye min kɛ Shafa, a y’o lo kɛ Marwa dugu la. A ka Tawaf banna Marwa la tuma min na, a ko: «Ni ne tun be n’ ɲɛɛ sinna min ma, o tuma na, n’ tun tɛna bɛgɛn faganin -al hadyu- ɲɛminɛ, n’ tun b’a kɛ umra ye. Aw cɛ ra, mɔgɔ o mɔgɔ ma na ni bɛgan saraka ye, o tigi ye sɔn o ma, k’a kɛ bato ye.» O la, bɛɛ tun be tahallul kɛ ani u tun b’u kunsigi surunya fɔɔ kira sallallahu ani mɔgɔw minw tun be na ni bɛgɛn faganinw ye. O kɔ, Suraka bin Malik bin Ju’syum wulila k’a fɔ ko; «E Ala ka ciden, yala nin bɛ ɲɛsin ɲinan ma wa, walima abada wa?» -Lakalibaga- ko; ‘Kira sallallaahu ‘alaihi wasallam y’a bolokunnadenw siri ɲɔgɔn na k’a jaabi ko: ‘Umrah be hiji kɔnɔ - hiji tamattu’ - a be kɛ ten’. A y'o fɔ siɲɛ fila ka sɔrɔ k'a fɔ ko: 'Ɔn ɔn - nin be ɲɛsin ɲinan dɔrɔn ma - nka abada''. -Lakalibaga- ko; ‘Ali radliallahu ‘anhu nana ni ɲɔgɔmɛ ye -al hadyu- cira sallallaahu ‘alaihi wasallam, o kɔ, a ye Fatima sɔrɔ, mɔgɔw dɔ min tun lɔnin be cɛmancɛ la, a tun be ni fani kulɛrilamanw ye ani a tun be ɲɛdatugulanw donna. Ali y’a jalaki, o la Fatima ko; 'Nne facɛ - kira sallallahu 'alayihi wasallam - y'a fɔ n ye ko n ka nin kɛ'. Ali radiallahu ‘anhu y’o fɔ k’a to Iraki jamana na ko: ‘O kɔ, n tagara ladili ɲini Ala ka ciden fɛ ani n ye ŋunuŋunu Fatima ka kɛwalew kan n ye minw sɔsɔ. O la, a y’a jaabi ko: ‘Ale - Fatimah - ka tiɲɛ fɔ, a ka tiɲɛ fɔ. N ye mun fɔ tuma min na i tun b’a fɛ ka hiji kɛ fɔlɔ? ’ Ali y’a jaabi ko; ‘Ne ko; ‘E Ala, i ka ciden sallallaahu ‘alayihi wasallam tun ye kan min kɔrɔta, n b’o kan lawuli. A ko: ‘Tiɲɛ na, ne nana ni saraka bɛgɛn ye, o la, aw kana i seen don tahallul la’. -Lakalibaga- ko; Ali nana ni saraka bɛgɛn minw ye ka bɔ Yemen, ani cira sallallaahu ‘alaihi wasallam nana ni minw ye ka bɔ Madina, o hakɛ tun ye kɛmɛ ye. O kɔ, bɛɛ y’u kuunw fara ɲɔgɔn kan k’u kunsigi surunya fɔɔ kira sallallaahu ‘alaihi wasallam ani mɔgɔw minw nana ni saraka bɛgɛnw ye. Tarwiyah loon sera tuma min na u bɛɛ tagara Mina ka kule k’u ka hiji ŋaniya fɔ. Rasulullah donna mobili dɔ kɔnɔ, a ye tilefɛ, Asr, Maghrib, Isha’ ani Fajr seli kɛ yen. O kɔ, aw ka wagati dɔɔni kɛ fɔɔ tile ka bɔ, o kɔ, aw ka yamaruya di ko u ka dome lɔ Mash’aril, o ye haramu ye, o la, a be dan Namirah. O kɔ, Rasulullah tagamana i n’a fɔ kurayishiw tun b’a kɛ cogo min na, nka a lɔra Mash’aril Haram walima Muzdalifah la. Cibi y’a to a sera Arafa. A sera boon min lɔra Namira, a lɔra yen tuma min na. Tile benna tuma min na, a ye yamaruya di ko u ka na n’a ka ɲɔgɔmɛ - Qashwa - ye, o kɔ, a y’a ta ka taga se kuluwo jukɔrɔ. O kɔ, a ye waajuli kɛ jama ye ko: ‘Tiɲɛ na, i joli, i ka nafolo, i ka bonya ani i ka ninsɔndiya - i ka nɔɔrɔ - ye haramu ye i n’a fɔ haramu i ka loon na, i ka kalo la ani i ka jamana na. n nin, aw k’aw hakili to a la, tiɲɛ na, jahiliyyah ka fɛɛnw bɛɛ maloyanin lo ne sen kɔrɔ, jahiliyyah joli maloyara ani joli min n’ ye nɛnɛ fɔlɔ, o tun ye Rabi’ah bin Harith joli ye - min tun be to ka balo ɲini Bani Sa’ad fɛ ani o kɔ, a fagara fɔlɔ ka sɔrɔ Hudzaliyah ka jahiliyyah ye usushediyya ye -, bɔ yen tun ye an ka tɔnɔ ye, o ye tɔnɔ min kɛra Abbas bin Abdul Muthallib fɛ, fɛn bɛɛ bɔra yen. O la, aw ka Ala siran musow ɲɛ, bari aw y’u kɛ musow ye ni Ala ka yamaruya ye, aw ye farji haramuya ni Ala ka kuma ye. Tiɲɛn na, i ka joo min b’u kan, o ye k’u kana a to i be mɔgɔ wɛrɛ minw kɔniya, u ka sinɔgɔ i ka dilan kan. N'aw ka musow y'o kɛ, aw k'u bugɔ ni bugɔli ye min tɛ mɔgɔ tɔɔrɔ. Ani, u k’i mako wasa ani k’i don cogo ɲuman na. Ne be fɛɛn fila to aw ye, n’aw y’aw yɛrɛ minɛ u la, aw tɛna tunu, o ye Ala ka kitabu ye. Ani, aw ka ɲi ka ne kunko ta. O tuma na, i b’a fɛ ka mun lo fɔ? ’ U y’a jaabi ko; ‘An be seereya kɛ ko aw ye mɔgɔw lase, ka baara dɔw kɛ ani ka ladili di. O la, a y’a fɔ k’a bolokunnaden yira sankolo la ko: ‘E Ala, i k’i janto! E Ala, seere’. A y’o fɔ siɲɛ saba. O kɔ, Bilal ye welekan fɔ, o kɔ, iqamat, o kɔ, a ye Zhuhur seli kɛ. -O kɔfɛ- Bilal segira ka taga qamat la, o kɔfɛ a ye Asr seli kɛ, a ma seli foyi kɛ u fila cɛ. O kɔ, Rasulullah y’a ka mɔbili boli fɔɔ ka taga se wukufu yɔrɔ la. O kɔ, a y’a ka ɲɔgɔmɛ sigi - fɔɔ ɲɔgɔmɛ kɔnɔ ka maga foro la - ka tagamajuru dɔ bila a ɲɛfɛ, o kɔ, a y’a ɲɛsin kibla ma. A tora ka wukuf kɛ fɔɔ tile benna ani yeelen nɛrɛmuguman tununa dɔɔni ani tile kuru tununa. O kɔ, a ye Usamah bin Said minɛ ka taga. A ye Qashwa siri fana ni nɛgɛw ye, fɔɔ a tun be bolifɛn min kɔnɔ, a kungolo tun be ɲini ka maga o senw jukɔrɔ. K’a to a be tagamasiɲɛ kɛra n’a kinibolo ye, a ko: ‘Aw mɔgɔw, aw hakili sigi, aw hakili sigi! ’ Tuma o tuma n’a tun b’a ka ɲɔgɔmɛ nɛgɛw foni, a tun be lafiɲɛ dɔɔni walisa ɲɔgɔmɛ ka wuli dɔɔni. O kɔ, a sera Muzdalifa, o kɔfɛ a ye Maghrib ni Isha’ seli kɛ yen ni welekan kelen ni iqamat fila ye. Ani, a ma delili si kɛ u fila cɛ. O kɔ, a y’a la fɔɔ ka taga se fajiri ma. A ye fajiri seli kɛ tuma min na a gwɛnin lo a ye ko fajiri sera, ni welekan kelen ye ani iqamat kelen. O kɔ, a ye Qashwa boli fɔɔ ka taga se Mash’aril Haram, o kɔ, a yɛlɛla kulu kan ka Ala -bertahmid- tando, k’a bonya -bertakbir- ani k’a sɛmɛntiya -bertahlil-. A tora ka Wukuf kɛ fɔɔ tile ka bɔ pewu, o kɔ, a bɔra sanni tile ka bɔ. A tun be Fadl bin Abbas - cɛɛ min kunsigi ka ɲi, a fari gwɛman lo ani a cɛ ka ɲi - a kɔfɛ. Tuma min na cira sallallaahu ‘alaihi wasallam tun be taga, a tɛmɛna musow fɛ minw tun be boli la, o la, a y’u filɛ ka sɔrɔ k’a bolo bila fan dɔ fɛ. O wagati la, Fadl y’a ɲɛda yɛlɛma fan dɔ fɛ. A sera Muhassar, a y’a yɛrɛ yɛlɛma dɔɔni ka sɔrɔ ka sira surun dɔ ta ka taga Kubra -Aqabah- Jumrah la, ka sin ka se Jumrah la min tun be yiri gɛrɛfɛ. O kɔ, a ye kabakuru wolonfila fili ni takbiri ye fili kelen kelen bɛɛ la, -ni- kabakuru minw ka bon i n’a fɔ kabakuru minw bɔra sɔgɔlan na. A k’a firi ka bɔ kurufurancɛ kɔnɔ. O kɔ, saraka bɛganw tun bɛ kannatigɛ yɔrɔ min na, a tagara o yɔrɔ le ra. O yɔrɔ ra, a yɛrɛ ka saraka bɛgan biwɔɔrɔ ni saba faga, ka tɔw di Ali ma, ka fara saraka bɛganw kan. O kɔ, a y’a fɔ saraka bɛgɛn kelen kelen bɛɛ ye k’u sogo . ɔnhɔn, a bila kɛrɛfɛ ka sɔrɔ k’a don nɛgɛdaga kɔnɔ, ka sɔrɔ k’a tobi. Rasulullah ni Ali fana ye dumuni kɛ ani ka mugu min. O kɔ, Rasulullah tagara Kaaba la - ka Tawaf Ifadhah kɛ -, o kɔfɛ a ye tilefɛ seli kɛ Makka dugu kɔnɔ ka na Bani Abdul Muththalib fɛ minw tun be Zamzam jii ta. A ko: ‘E, Bani Mutalibu, a ta. Ni jama tun ma tɛmɛ i kan k’i ka minfɛn di i ma, ne tun bɛna kɛlɛ kɛ n’i ye o kosɔn’. O kɔ, u ye bɔgɔdaga dɔ di a ma, a y’o min.’