Hadith Representative
Beliau menghadap kiblat dan terus berdoa hingga matahari terbenam
Imam Ibnu Majah : 3065حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَدَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الْأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الْأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِك وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَيْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ{ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى }فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ وَلَا أَعْلَمُهُ إِلَّا ذَكَرَهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ وَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنْ الصَّفَا قَرَأَ{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ }نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا يَعْنِي قَدَمَاهُ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى وَقَالَ دَخَلَتْ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ لَا بَلْ لِأَبَدِ الْأَبَدِ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتُ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ مَعِي الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى طَلَعَتْ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوْ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتْ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلَا وَإِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنْ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ ال
اسان کي [هشام بن عمار] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [حاتم بن اسماعيل] ٻڌايو آهي؛ اسان کي [جعفر بن محمد] ٻڌايو آهي [پنهنجي پيءُ] کان، هن چيو: 'مان هڪ ڀيرو [جابر بن عبدالله] کي ملڻ آيو هوس. جڏهن اسان ان سان ملياسين، تڏهن هن پڇيو ته ماڻهو ڪيئن آهن، جيستائين هن منهنجي باري ۾ پڇيو. مون جواب ڏنو: 'مان محمد بن علي بن حسين آهيان'. تنهن ڪري هن پنهنجو هٿ منهنجي مٿي تي رکيو ۽ منهنجا مٿي ۽ هيٺان بٽڻ کوليا، پوءِ پنهنجو ڪلهو منهنجي سيني جي وچ ۾ رکيو ۽ ان وقت مان اڃا ٻار هوس ۽ بالغ ٿي چڪو هوس. هن چيو: 'ڀلي ڪري آيا، جيڪو به توهان چاهيو پڇو'. مون هن کان پڇيو ڇاڪاڻ ته هو انڌو هو. جيستائين نماز جو وقت نه ٿيو، هو پنهنجي نماز جي جاءِ تي بيٺو هو، جيڪڏهن هو پنهنجيون ايڙهيون نماز جي جاءِ جي پاسن تي رکندو هو، ته نماز جي جاءِ جي ننڍڙي سائيز جي ڪري ڇڪيندو هو، جڏهن ته سندس چادر سندس ڪلهن تي لٽڪيل هئي ۽ هو اسان جي امامت ۾ نماز پڙهندو هو.' پوءِ مون پڇيو: 'اسان کي ٻڌايو ته رسول الله صلي الله عليه وسلم حج ڪيئن ڪيو!' ' پوءِ هن پنهنجي هٿ سان اشارو ڪيو ۽ پنهنجون نو آڱريون ڊگھيون ڪيون ۽ چيو ته؛ 'بيشڪ، رسول الله صلي الله عليه وسلم نو سال حج تي نه ويا، پوءِ ڏهين سال ۾ ماڻهن کي حج ڪرڻ جي دعوت ڏني. رسول الله صلي الله عليه وسلم حج تي ويا، پوءِ ڪيترائي ماڻهو مديني ۾ آيا، اهي سڀ نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم سان گڏ گڏ ٿيڻ ۽ جيڪو ڪندا هئا اهو ڪرڻ چاهيندا هئا. تنهنڪري هو ويو، ۽ اسان به ساڻس گڏ وياسين. جڏهن اسان ذوالحلیفه پهتاسين، ته اسماء بنت عميس محمد بن ابي بڪر کي جنم ڏنو، تنهن ڪري ان کي پڇيو ويو ته؛ 'مان ڇا ڪريان؟' پوءِ هن اسماء کي چيو؛ 'غسل ڪر ۽ ان کي ڪپڙي سان مضبوطيءَ سان ٻڌي احرام ڪر'. پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم مسجد ۾ نماز پڙهي پوءِ قشوا اُٺ تي سوار ٿيا، ۽ اُٺ سڌو بيٺو ۽ کيس صحرا جي پار کڻي ويو.' جابر چيو؛ 'مون ڏٺو ته جيترو مون کي نظر آيو، سندس اڳيان ڪيترائي ماڻهو هئا، گاڏين جي ڊرائيورن ۽ پيادلن جي وچ ۾، ساڄي، کاٻي ۽ پويان - ڪيترائي ماڻهو نظر اچي رهيا هئا -. رسول الله صلي الله عليه وسلم اسان جي وچ ۾ هئا، جڏهن ته قرآن مٿس نازل ٿيو، ۽ هو ان جي تڪويلت کان تمام گهڻو واقف هو. هو جيڪو ڪجهه ڪري ٿو، اسان به اهو ڪريون ٿا. هن پنهنجي توحيد جي آواز کي مضبوط ڪندي چيو: 'اي الله، مان تنهنجي سڏ کي پورو ڪريان ٿو. مان تنهنجي سڏ کي پورو ڪريان ٿو، مان تنهنجي سڏ کي پورو ڪريان ٿو. تنهنجو ڪو به ساٿي ناهي، مان تنهنجي سڏ کي پورو ڪريان ٿو. بيشڪ، تعريف، لطف ۽ بادشاهي صرف تنهنجي لاءِ آهي، تنهنجو ڪو به ساٿي ناهي'. ماڻهن به پنهنجي تلاوت سان پنهنجا آواز بلند ڪيا، ۽ پاڻ صلي الله عليه وسلم انهن جي عملن بابت ڪجهه به نه چيو. پاڻ صلي الله عليه وسلم پنهنجو تلبيه پڙهندا رهيا'. جابر رضي الله عنه ٻيهر چيو؛ 'اسان جو حج ڪرڻ کان سواءِ ڪو به ارادو ناهي، ۽ اسان کي اڃا تائين عمري جي خبر ناهي.' جڏهن اسين ساڻس گڏ بيت الله پهتاسين، تڏهن هن فوراً طواف جي شروعات ۾ رڪوع کي چمي ڏني، پوءِ ٽي چڪر لڳا ۽ باقي چار چڪر معمول مطابق هلايا. پوءِ هو مقام ابراهيم ڏانهن ويو، ۽ آيت پڙهي؛ '۽ مقام ابراهيم کي نماز جي جاءِ بڻايو'. هن پاڻ کي مقام ابراهيم ۽ بيت الله ڪعبي جي وچ ۾ به بيهاريو. - منهنجي پيءُ چيو؛ - '۽ مون کي خبر ناهي جيستائين هن اهو نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم کان ذڪر نه ڪيو هجي؛ ته نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم مقام ابراهيم ۾ ٻن رڪعتن جي نماز ۾ سورتون الڪافرون ۽ الخلاش پڙهيون. پوءِ هو بيت الله ڏانهن موٽيو، پوءِ رڪوع کي چمي ڏني يا سلام ڪيو - طواف جي شروعات ۾، پوءِ ڪعبي جي دروازي کان ٻاهر صفا جي ٽڪري ڏانهن ويو. ۽ جڏهن هو شفا جي ويجهو پهتو، ته هن پڙهيو؛ 'بيشڪ شفا ۽ مروه الله جي نشانين مان آهن، اسان سعي شروع ڪريون ٿا ان سان جيڪو الله سبحانه وتعاليٰ شروع ڪيو آهي'. هن صفا کان نماز شروع ڪئي، پوءِ ٽڪري تي چڙهائي ڪئي جيستائين هو ڪعبي کي ڏسي نه سگهيو، پوءِ هن تڪبير، تحليل ۽ تحميد چيو ۽ چيو: 'الله کان سواءِ ڪو به معبود ناهي جيڪو اڪيلو آهي. ان جي بادشاهي آهي ۽ ان جي لاءِ سڀ تعريفون آهن. - اهو قادر مطلق آهي جيڪو زندگي ڏئي ٿو ۽ قادر مطلق جيڪو ماري ٿو، ۽ هو هر شيءِ تي قادر آهي. الله کان سواءِ ڪو به معبود ناهي جيڪو اڪيلو آهي، جيڪو پنهنجا واعدا پورا ڪري ٿو، پنهنجن بندن جي مدد ڪري ٿو ۽ سڀني گروهن کي اڪيلو شڪست ڏئي ٿو'. پوءِ هن قراءت جي وچ ۾ دعا گهري، پوءِ ٽي ڀيرا قراءت پڙهي. پوءِ مروه ڏانهن لهي ويو، هلندي هلندي ته جيئن جڏهن سندس پير سڌا ٿي ويا، ته وادي جي وچ ۾ ڊوڙندو رهيو. جڏهن سندس پير چڙهي ويا، ته هو هليو ويو جيستائين مروه تي پهتو. مروه ۾ هن اهو ڪيو جيڪو هن شفا ۾ ڪيو هو. ۽ جڏهن سندس طواف مروه ۾ ختم ٿيو، ته هن چيو؛ 'جيڪڏهن مان ان جي سامهون هجان ها جنهن کي مان پوئتي ڦيرائي رهيو هوس، ته پوءِ مان ذبح ٿيل جانور -الهديو- جي اڳواڻي نه ڪريان ها، ۽ ان کي عمرو ڪريان ها. جيڪو به توهان مان قرباني وارو جانور نه آڻيندو، ان کي قبول ڪريو ۽ ان کي عبادت جو ڪم بڻايو'. تنهن ڪري سڀ ماڻهو تحلل ڪري ويا ۽ پنهنجا وار ننڍا ڪيا سواءِ رسول الله ﷺ ۽ انهن ماڻهن جي جيڪي ذبح ٿيل جانور کڻي آيا هئا. پوءِ سراقہ بن مالڪ بن جعصيم اٿي بيٺو ۽ چيو: "يا رسول الله، ڇا هي هن سال لاءِ آهي، يا هميشه لاءِ؟" - راوي چيو؛ 'رسول الله ﷺ پنهنجون آڱريون پنهنجين آڱرين سان ملايون جڏهن هن جواب ڏنو؛ 'عمرو حج ۾ شامل آهي - حج تمتع - اهو هن طرح ڪيو ويندو آهي'. ان اهو ٻه ڀيرا چيو ۽ پوءِ چيو؛ "نه - اهو صرف هن سال لاءِ آهي - پر هميشه لاءِ." - راوي چيو؛ علي رضي الله عنه رسول الله صلي الله عليه وسلم جو هڪ اُٺ -الهديو - کڻي آيو، پوءِ هن فاطمه کي ڏٺو، جيڪا ماڻهن مان هڪ هئي جيڪا رنگين ڪپڙا پائي ۽ اکين تي پٽيون ٻڌي بيٺي هئي. علي رضي الله عنه ان تي الزام هنيو، تنهن ڪري فاطمه چيو؛ 'منهنجي پيءُ - رسول الله صلي الله عليه وسلم - مون کي اهو ڪرڻ لاءِ چيو آهي'. علي رضي الله عنه عراق ۾ اهو چيو؛ 'پوءِ مان رسول الله صلي الله عليه وسلم کان صلاح وٺڻ لاءِ ويس ۽ فاطمه جي ڪمن جي شڪايت ڪئي جنهن کي مون رد ڪيو. تنهن ڪري هن جواب ڏنو؛ 'هوءَ - فاطمه - صحيح آهي، هوءَ صحيح آهي. جڏهن توهان پهرين حج ڪرڻ چاهيو ته مون ڇا چيو؟' علي رضي الله عنه جواب ڏنو؛ 'مون چيو؛ 'اي الله، مان اهو آواز بلند ڪريان ٿو جيڪو توهان جي رسول الله صلي الله عليه وسلم بلند ڪيو هو'. هن چيو؛ 'بيشڪ، مان قرباني جو جانور کڻي آيو آهيان، تنهنڪري تحلل ۾ شامل نه ٿيو.' - راوي چيو؛ علي عليه السلام يمن مان قرباني جا جانور ۽ رسول الله صلي الله عليه وسلم مديني مان قرباني جا جانور کڻي آيا هئا، انهن جو تعداد هڪ سؤ هو. پوءِ سڀني تحلل ڪيو ۽ پنهنجا وار ننڍا ڪيا سواءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم ۽ قرباني جا جانور کڻي ايندڙ ماڻهن جي. جڏهن ترويه جو ڏينهن آيو ته اهي سڀ منيٰ ڏانهن ويا ۽ حج جو ارادو ڪيو. رسول الله صلي الله عليه وسلم هڪ گاڏي ۾ چڙهيا ۽ اتي منجهند، عصر، مغرب، عشاء ۽ فجر جون نمازون ادا ڪيون. پوءِ سج اڀرڻ تائين ڪجهه دير انتظار ڪريو، پوءِ گنبد کي مشعريل ۾ اڏڻ جو حڪم ڏيو، اهو حرام آهي، تنهن ڪري اهو نميره ۾ لڳايو ويو آهي. پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم قريش جي معمول مطابق هلڻ لڳا، پر مشعريل حرام يا مزدلفه ۾ رڪجي ويا. رسول الله صلي الله عليه وسلم کيس عرفات پهچڻ جي اجازت ڏني. ۽ جڏهن هو نميره ۾ ٺهيل گنبد جي ويجهو پهتو، ته هو اتي ئي بيهي رهيو. جڏهن سج لهي ويو، ته هن پنهنجي اُٺ - قشوا - کي آڻڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ ان تي سوار ٿيو جيستائين هو وادي جي تري ۾ نه پهتو. پوءِ هن ميڙ کي وعظ ڪيو؛ 'بيشڪ، توهان جو رت، مال، عزت ۽ خوشي - توهان جي شان - حرام آهي جيئن هن ڏينهن ۾، توهان جي مهيني ۾ ۽ توهان جي ملڪ ۾ حرام آهي، ياد رکو، بيشڪ جاهليت جون سڀ شيون منهنجي پيرن هيٺان ذليل ڪيون ويون آهن، جاهليت جو خون ذليل ڪيو ويو آهي ۽ اهو خون جنهن کي مون پهريون ڀيرو ناپسند ڪيو هو اهو ربيعة بن حارث جو خون هو - جنهن اڳ ۾ بني سعد کان روزي گهري هئي ۽ هزيل طرفان قتل ڪيو ويو هو -، سود جاهليت ختم ڪئي وئي آهي، جڏهن ته پهريون سود جيڪو مون ختم ڪيو هو اهو اسان جو سود هو، يعني عباس بن عبدالمطلب جو ڪيل سود، اهي سڀ ختم ڪيا ويا آهن. تنهن ڪري عورتن کان الله کان ڊڄو، ڇاڪاڻ ته توهان انهن کي الله جي حڪم سان زالون بڻايو آهي ۽ توهان الله جي لفظن سان فرض کي حلال ڪيو آهي. حقيقت ۾، توهان جو انهن تي حق اهو آهي ته اهي ٻين ماڻهن کي توهان جي بستري تي سمهڻ نه ڏين جن کي توهان ناپسند ڪندا آهيو. جيڪڏهن توهان جون زالون اهو ڪن ٿيون، ته پوءِ انهن کي اهڙي ڌڪ سان ماريو جيڪو توهان کي نقصان نه پهچائي. ۽ انهن لاءِ ته اهي توهان جي پرورش ڪن ۽ توهان کي سٺي طريقي سان ڪپڙا پهرائين. مان توهان لاءِ ٻه شيون ڇڏيان ٿو، جيڪڏهن توهان انهن سان جڙيل رهو ته توهان گمراهه نه ٿيندا، يعني الله جو ڪتاب. ۽ توهان مون ڏانهن جوابده آهيو. پوءِ توهان ڇا چوڻ چاهيو ٿا؟ ' انهن جواب ڏنو؛ 'اسان شاهدي ڏيون ٿا ته توهان پيغام پهچايو آهي، ڪم ڪيا آهن ۽ نصيحت ڪئي آهي. پوءِ هن آسمان ڏانهن آڱر اشارو ڪندي چيو؛ 'اي الله، ڏس! اي الله، شاهد'. هن اهو ٽي ڀيرا چيو. پوءِ بلال نماز لاءِ اذان ڏني، پوءِ اقامت، پوءِ ظهر جي نماز ادا ڪئي. -ان کان پوءِ - بلال قمط ڏانهن موٽيو، پوءِ عصر جي نماز ادا ڪئي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ ڪا به نماز نه پڙهي. پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم پنهنجي گاڏي هلائي جيستائين وقوف جي جاءِ تي نه پهتو. پوءِ هن پنهنجي اُٺ کي ويهاريو - ايتري قدر جو اُٺ جو پيٽ ميدان کي ڇُهي ويو - ۽ پنهنجي اڳيان هلڻ واري رسي رکي، پوءِ قبلي ڏانهن منهن ڪيو. هو وقوف ڪندو رهيو جيستائين سج لهي ويو ۽ پيلي روشني ٿوري گهٽجي وئي ۽ سج جو گولو ٻڏي ويو. پوءِ هن اسامه بن سعيد کي پٺيءَ سان پڪڙيو ۽ هليو ويو. هن قشوا کي به لگامن سان ٻڌو، ايتري قدر جو سندس مٿو گاڏي جي ٽنگن جي بنياد کي لڳ ڀڳ ڇُهي ويو جنهن تي هو سوار هو. پنهنجي ساڄي هٿ سان اشارو ڪندي، هن چيو؛ 'اي ماڻهو، خاموش رهو، خاموش رهو!' هر ڀيري جڏهن هن پنهنجي اُٺ جي لگامن کي وڌايو، ٿورو آرام ڪيو ته اُٺ ٿورو مٿي ٿيو. پوءِ هو مزدلفه پهتو، پوءِ اتي مغرب ۽ عشاء جي نماز هڪ اذان ۽ ٻه اقامت سان ادا ڪئي. ۽ ٻنهي جي وچ ۾ ڪا به نماز نه پڙهي. پوءِ پاڻ صلي الله عليه وسلم صبح تائين ليٽيا رهيا. جڏهن هن کي خبر پئي ته صبح ٿي چڪي آهي، ته هڪ اذان ۽ هڪ اقامت سان. پوءِ هو قشوا تي سوار ٿيو جيستائين مشعريل حرم تي پهتو، پوءِ ٽڪريءَ تي چڙهيو ۽ الله جي حمد ڪئي -برتاهميد-، سندس تعريف ڪئي -برتاڪبير- ۽ سندس تصديق ڪئي -برتاليل-. هو وقوف ڪندو رهيو جيستائين سج مڪمل طور تي روشن نه ٿيو، پوءِ سج اڀرڻ کان اڳ هليو ويو. هو فضل بن عباس کي - هڪ سٺن وارن، اڇي چمڙي ۽ خوبصورت ماڻهوءَ - کي پنهنجي پٺي تي کڻي رهيو هو. جڏهن رسول الله صلي الله عليه وسلم وڃي رهيا هئا، ته هو ڊوڙندڙ عورتن وٽان لنگهيو، تنهنڪري انهن ڏانهن ڏٺو ۽ پوءِ پنهنجو هٿ ٻئي پاسي رکيو. انهيءَ دوران، فضل پنهنجو منهن ٻئي پاسي ڦيرايو. محسر تي پهچي، ٿورو اڳتي وڌيو ۽ ڪبريٰ -عقبه - جمره ڏانهن هڪ شارٽ ڪٽ ورتو، ۽ فوري طور تي جمره تي پهتو جيڪو وڻ جي پاسي هو. پوءِ هن هر هڪ تي تڪبير سان ست ڪنڪريون اڇلايون، - جن ۾ - گليل جي ڪنڪرين جيترا وڏا هئا. ۽ ان کي وادي جي پيٽ مان اڇلايو. پوءِ هو ان جاءِ تي ويو جتي قرباني جا جانور ذبح ڪيا ويندا هئا. اتي هن پاڻ ٽيهٺ قرباني جا جانور ذبح ڪيا، ۽ باقي قرباني جي جانورن سان گڏ علي کي ڏنائين. پوءِ هن حڪم ڏنو ته هر قرباني جي جانور مان گوشت جو هڪ ٽڪرو الڳ رکيو وڃي، پوءِ هڪ ديڳڙي ۾ رکيو وڃي، پوءِ پچايو وڃي. رسول الله ۽ علي به کاڌو ۽ چسڪي پيئي. پوءِ رسول الله صلي الله عليه وسلم ڪعبي ڏانهن ويا - طواف افضاح ڪرڻ لاءِ - پوءِ مڪي ۾ ظهر جي نماز ادا ڪئي ۽ بني عبدالمطلب وٽ آيا جيڪي زمزم جو پاڻي گڏ ڪري رهيا هئا. هن چيو: 'هي وٺو اي بني مُطلب! جيڪڏهن ماڻهو توهان کي توهان جي پيئڻ ۾ اڳتي نه وڌي ها ته مان توهان سان ان تي جنگ ڪريان ها'. پوءِ انهن کيس هڪ بالٽي ڏني، ۽ هن ان مان پيتو.