Hadith Representative
Malaikat Jibril yang memancarkan air Zam-zam untuk Hajar dan Ismail
Imam Bukhari : 3113و حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَتْ إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ رَبِّ { إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ حَتَّى بَلَغَ يَشْكُرُونَ } وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنْ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنْ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنْ الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنْ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْإِنْسَ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إِلَيْهِ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتْ اللَّحْمُ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ قَالَ فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ فَجَعَلَا يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
Na a tene na mbi [‘Abdullah bin Mohammed] a tene na e [‘Abdur Razzaq] a tene na e [Ma’mar] so alondo na [Ayyub as-Sakhtiyaniy] na [Katsir bin Katsir bin Al Muthallib binAbi Wada’ah] oko oko ayeke compléter mba so alondo na [Sabail bin] ‘anhuma]; ‘Kozo wali so ayü ceinture ayeke mama ti Prophète Isma’il ‘Alaihissalam. Lo sala kusala na ni ti zi na akete kete ye ti Sarah, na pekoni Ibrahim ‘Alaihissalam amû lo na molenge ti lo Isma’il, so mama ti lo angbâ ti mû ngo na lo na ngoi ni kâ, juska Ibrahim ‘Alaihissalam azia ala use kue ndulu na Baitullah – Kaaba – na yâ mbeni da ti bongo so ayeke na ndo ti Zamzam ti Kota ngu na hunzingo ti ngu. Na ngoi ni kâ na Mecque zo oko ayeke lango kâ pëpe nga ngu ayeke dä pëpe. Ibrahim azia ala use kâ na lo zia mbeni mara ti sakpa so datte ayeke na yâ ni nga na mbeni sakpa/geriba so ngu asi yâ ni. Na pekoni, Ibrahim ague ti zia ala use. Tongaso, Madame Isma’il amû peko ti lo na lo tene; ‘O Ibrahim, mo ye ti gue na ndo wa? Mo -mo yeke na bê- ti zia e na yâ ti popo-hoto so zo ayeke dä pëpe nga ye oko ayeke dä pëpe’. Madame Isma’il angbâ ti kiri tënë na hundango ndo ti lo fani mingi juska na nda ni Ibrahim akiri abâ lo pëpe. Na nda ni, mama ti Isma’il ahunda; ‘Allah akomande mo na ndo ti aye so kue?’. Ibrahim akiri tënë: ‘En’. Madame Isma’il atene; ‘Na pekoni, Allah ayeke zia e pëpe’. Na pekoni, mama ti Isma’il akiri na Ibrahim angbâ ti tambela juska tongana lo si na ndo ti mbeni hoto na azo ni alingbi ti bâ lo mbeni pëpe, Ibrahim abâ ndo na mbage ti Kaaba na lo sambela ndali ti ala na lege ti ambeni tënë ti sambela na ziango maboko ti lo use kue na nduzu, lo tene: ‘Rabbi, -’biani, mbi zia ambeni plan ti Yoscendants pëpe na yâ ti popo-hoto ti mbi . da’ - juska ala ga na - zia ala ga awakua so ayeke na singila - - QS Ibrahim versê 37. Na pekoni, mama ti Isma’il ato nda ti mu ngo na molenge ti lo na ti nyon ngu ti ngu ti ngu ni juska tongana ngu ti geriba ni ahunzi lo wara nzara ti ngu na molenge ti lo nga. Na pekoni, lo bâ Isma’il bébé so ayeke tiri, wala lo tene na lege ti éditeur: ‘Rouler na sese’. Na pekoni, Hajar azia Isma’il na lo lingbi pëpe ti kanga bê ti bâ dutingo ti lo. Tongaso, lo gue na Hoto ti Shafaa tongana hoto so ayeke nduru na lo mingi. Lo luti kâ na lo bâ ndo na mbage ti popo-hoto ni na beku ti bâ azo kâ me lo bâ zo oko pëpe. Tongaso, lo descend na ndo ti hoto ti Shafaa na tongana lo si na popo-hoto ni lo zia yanga ti bongo ti lo na nduzu na lo sara kua ngangu tongana mbeni zo so ayeke tiri ngangu juska na ngoi so lo wara lege ti hon na yâ ti popo-hoto ni na lo si na hoto ti Marwah na pekoni lo luti kâ ti bâ wala mbeni zo ayeke dä me lo bâ pëpe. Lo sara tongaso fani mbasambala - na popo ti ahoto ti Safa na Marwah -. Ibn Abbas so Nzapa asara ngia na lo atene; Prophète sallallaahu ‘alaihi wasallam atene: ‘So ayeke sa’iy so a lingbi azo asara – so asara Hajj – na popo ti ahoto use so’. Na ngoi so lo yeke na li ti Marwah, lo mä mbeni go, na pekoni lo tene na bê ti lo, lo tene: ‘Duti kpô’, so Hajar aye ti tene lo wani. Na pekoni, lo tara ti mä na lo lingbi ti mä go ni encore so lo tene; ‘Mo yôro go ti mo na nduzu tongana mo leke ti hunda mungo maboko’. Lo tene so go ni ayeke go ti mbeni ange - Jibril ‘Alaihissalam- so ayeke nduru na Zamzam, na pekoni Jibril apika ngu ni na talon ti lo’ wala lo tene; na akpangbi ti lo juska ngu ni asigigi na ngu. Madame Isma’il ato nda ti sala aréservoir ti ngu na maboko ti lo tongaso, so ti tene ti bungbi ngu na ti zia na yâ geriba ni, na ngoi so ngu ni angbâ ti sigigi hio na peko ti so a bungbi ni awe.’ Ibn Abbas so Nzapa asara ngia na lo atene; Prophète ni atene: ‘Zia Nzapa asara nzoni bê na Umm Isma’il - Siti Hajar- karen . a tongana lo zia Zamzam gi lo oko’ wala Lo tene: ‘Tongana lo bungbi ngu ni hio pëpe, ngu ti Zamzam ni ayeke ga biani ngu so ayeke sua’. Na nda ni lo wara lege ti nyon ngu na ti mû ngo na molenge ti lo encore. Na pekoni, ange ni atene na lo: ‘Mo sara mbeto pëpe ti tene a zia mo ndali ti so da ti Allah ayeke ge, so molenge so na babâ ti lo ayeke leke ni na biani Allah ayeke buba wakua ti lo pëpe’. Na ngoi ni kâ, a leke Baitullah Kaaba ni na nduzu mingi na sese tongana mbeni kete hoto, so tongana ngu apika, a yeke futi ni na mbage ti koli na ti wali. Mama ti Isma’il, Hajar, angbâ ti duti tongaso juska mbeni bungbi ti azo ti mara ti Jurhum wala ti sewa ti Jurhum alondo na lege ti hoto ti Kadaa’ na ala luti na gbe ti ngu so alondo na Mecque na ngoi so ala bâ mbeni ndeke so ayeke huru kirikiri. Ala dekongo; ‘A lingbi ndeke so ayeke tambela ngbanga ti so lo yeke tambela na ndo ti ngu atâa so e hinga biani so ngu ayeke na yâ ti popo-hoto so pëpe. Na nda ni ala tokua zo oko wala use so akpe hio na na bango ni ala wara ngu. Ala kiri na ala fa so ngu ayeke dä na pekoni ala si na ngu ni. Lo tene: ‘Na ngoi ni so, Madame Isma’il ayeke na tele ti ngu ni’. Ala tene na lo; ‘Mo yeke mû lege na e ti luti kete ti bungbi na mo ge?’. Madame Isma’il atene; ‘En mo lingbi me mo yeke na droit ti wara ngu pëpe’. Ala tene; 'En'. Ibn Abbas so Nzapa asara ngia na lo atene; Prophète sallallaahu ‘alaihi wasallam atene: ‘Mama ti Isma’il aga na ngia na ndo ti ye so asi so ngbanga ti so azo ayeke dä so alango na lo’. Na nda ni, ala lango kâ na ala tokua azo na asewa ti ala ti tisa ala ti lango kâ legeoko.’ Na ngoi so asewa ti ala ayeke lango na Hajar na Isma’il ayeke kete, lo manda ti tene yanga ti Arabe na mbage ti ala, na lo ga même zo so ayeke na ngele mingi nga so ayeke sara magie mingi na popo ti ala. Na pekoni, Isma’il akono aga mbeni maseka-koli so ala ye lo mingi. Na ngoi so ala kono, ala sara mariage na Isma’il na mbeni wali so alondo na ala na ngoi mingi pëpe na pekoni mama ti Isma’il akui. Na pekoni, Ibrahim aga na peko ti Isma’il ti sala mariage ti gi ti hinga ye so lo zia na peko ti lo me lo wara Isma’il pepe. Ibrahim a hunda wali ti Isma’il na ndo ti Isma’il. Wali ti lo akiri tënë; ‘Lo yeke lani yongoro ti gi kobe ti tengo ni teti e. Na pekoni, Ibrahim ahunda tënë na ndo ti fini ti ala nga na dutingo ti ala. Wali ti Isma’il akiri tënë; ‘E wara asioni ye mingi na fini ti e ayeke kete na asi singo na akota pasi’. Wali ti Isma’il asala tene ti aye so lo na koli ti lo ayeke sala na Ibrahim. Abraham atene; ‘Na pekoni, tongana koli ti mo aga, fa bara ti mbi na tene na lo ti changé yanga-da ti da ti lo.’ Tongana Isma’il aga lo mä mbeni ye tongaso lo hunda wali ti lo; ‘Mbeni zo aga na mo?’. Wali ti lo akiri tënë; 'En. Kozoni, mbeni mbakoro-koli ayeke dä tongaso na yâ ti ye so aga na e na lo hunda tënë na ndo ti mo na pekoni mbi fa na lo na lo hunda tënë na mbi na ndo ti dutingo ti fini ti e so mbi fa na lo so mbi yeke na yâ ti fatigue nga na pasi’. Isma’il ahunda tënë; ‘Zo so amû na mo mbeni tokua na ndo ti mbeni ye?’. Wali ti lo akiri tënë; 'En. Lo mû yanga na mbi ti fa bara ti lo na mo na lo tene na mo ti changé yanga ti da ti mo.’ Isma’il atene; ‘Lo yeke babâ ti mbi na biani lo mû yanga na mbi ti sara divorce na mo si mo kiri na sewa ti mo’. Tongaso, Isma’il asala divorce na wali ti lo. Na pekoni Isma’il a kiri a sala mariage na mbeni wali nde na popo ti azo ni, na pekoni Ibrahim a kiri a gue, lo zia ala na yâ ti ngoi so Allah aye na pekoni lo kiri lo ga ti tingbi na ala, me lo wara Isma’il pepe juska na nda ni lo gue na wali ti Isma’il na lo hunda lo na ndo ti Isma’il. Wali ti lo akiri tënë; ‘Lo yeke sigigi ti wara kobe ti tengo ni . ndali ti e. Na pekoni, Ibrahim akiri ahunda; ‘Ala yeke sara tongana nyen’. Lo hunda wali ti Isma’il na ndo fini ti ala nga na dutingo ti ala. Wali ti lo akiri tënë; ‘A yeke lakue nzoni na a lingbi’. Wali ti Isma’il agonda Allah. Ibrahim ahunda; ‘Mo yeke te nyen? '. Wali ti Isma’il akiri tënë; 'Nyama'. Ibrahim akiri ahunda; ‘Mo yeke nyon nyen? '. Wali ti Isma’il akiri tënë; 'Ngu'. Tongaso, Abraham asambela: ‘O Allah, mo iri tënë nzoni na ndo ti ala na yâ ti mitele ti ala nga na ngu ti ala’. Prophète sallallaahu ‘alaihi wasallam atene: ‘Na ngoi ni kâ, alê ti kobe ayeke na Mecque pëpe na tongana a yeke dä, ka Ibrahim ayeke sambela ndali ni’. Lo tene; ‘Na lege ti sambela ti Abraham na ndo nyama na ngu, zo oko pëpe, nde na azo ti Mecque, adema tele tongana ye kue so ala wara ayeke gi nyama na ngu’. Ibrahim atene na lo; ‘Tongana koli ti mo aga, fa bara ti mbi na lo na mû yanga na lo ti kpengba yanga ti da ti lo.’ Na ngoi so Isma’il aga, lo tene: ‘Mbeni zo aga na mo?’. Wali ti lo akiri tënë; 'En. Gi fadeso, mbeni mbakoro-koli so ayeke na nzoni bango ndo mingi aga na e’. Wali ti lo aye Ibrahim mingi. Lo hunda mbi na ndo ti mo so mbi fa nda ni na pekoni lo hunda mbi na ndo ti dutingo ti fini ti e so mbi kiri tënë na lo so mbi yeke nzoni’.’. Isma’il ahunda tënë; ‘Zo so amû na mo mbeni tokua na ndo ti mbeni ye?’. Wali ti lo akiri tënë; 'En. Lo mû yanga na mbi ti fa bara ti lo na mo na lo tene na mo ti bata ayanga ti da ti mo.’ Isma’il atene; ‘Lo yeke babâ ti mbi na yanga-da so a sala tënë ni ayeke mo. Lo mû yanga na mbi ti bata mo’. Na pekoni, Ibrahim akiri azia ala teti mbeni ngoi tongana ti so Allah aye, na pekoni lo kiri na pekoni tongana Isma’il azia flèche ti lo na gbe ti mbeni keke ndulu na Zamzam. Tongana lo bâ lo, hio lo ga nduru na lo na lo sara ye tongana ti so mbeni babâ ayeke sara na mbage ti molenge ti lo nga na mbeni molenge ti koli na mbage ti babâ ti lo na pekoni lo tene; ‘O Isma’il, Allah akomande mbi na mbeni yanga’. Isma’il atene; ‘Sara ye so Rabb ti mo akomande’. Ibrahim akiri atene; Mo yeke mû maboko na mbi?’. Isma’il atene; ‘En mbi yeke mû maboko na mo’. Abraham atene; ‘Allah amû yanga na mbi ti leke mbeni da na ndo so’. Ibrahim afa mbeni ndo so ayeke tâ na nduzu mingi tongana a haka ni na ndo so angoro ni.’ Wafango mbaï ni atene; ‘Na ndo so ala use kue ayôro agere ti Baitullah, Isma’il asala kusala ti yô atênë ni na ngoi so Ibrahim azia ala na ndo oko - lo leke ala - juska na ngoi so da ni aga kota, Isma’il aga na tênë so na pekoni lo zia ni teti Ibrahim si lo lingbi ti monté na ndo ni na ngoi so Isma’il amû tênë ni. Ala use kue asara kua na ngoi so ala yeke tene sambela ni; -'Rabb ti e, yeda -charité- na mbage ti e, biani Mo yeke Zo ti mango ye kue na ti hinga ye kue'. Ala use kue angbâ ti leke da juska ala ngoro Baitullah na ala use kue angbâ ti diko asambela; -'Rabb ti e, yeda -charité- na mbage ti e biani Mo yeke Zo ti mango ye kue na Mo hinga ye kue'-. -QS. Albakara 127-.