Hadith Representative
Malaikat Jibril yang memancarkan air Zam-zam untuk Hajar dan Ismail
Imam Bukhari : 3113و حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَتْ إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ رَبِّ { إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ حَتَّى بَلَغَ يَشْكُرُونَ } وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنْ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنْ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنْ الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنْ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْإِنْسَ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إِلَيْهِ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتْ اللَّحْمُ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ قَالَ فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ فَجَعَلَا يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
Mpi me songa mono [‘Abdullah bin Muhammad] me songa beto [‘Abdur Razzaq] me songa beto [Ma’mar] katuka na [Ayyub as-Sakhtiyaniy] mpi [Katsir bin Katsir bin Al Muthallib binAbi Wada’ah] mosi na mosi ke lungisaka mosi na mosi katuka na [Saudi] ‘kimuntu]; ‘Nkento ya ntete yina lwataka mukaba vandaka mama ya profete Isma’il ‘Alaihissalam’. Yandi sadilaka yau sambu na kukatula bidimbu ya Sara, na nima Ibrahim bakaka yandi ti mwana na yandi Isma’il, yina mama na yandi vandaka kaka kunwisa yandi mabele na ntangu yina, tii kuna Ibrahim tulaka bo zole pene-pene ya Baitullah – Kaaba – na kikuku mosi na zulu ya Zamzam ya Nene na nsuka ya mvu 1990. Na ntangu yina na Mecque muntu mosi ve vandaka kuzinga kuna mpi masa vandaka ve. Ibrahim tulaka bo zole kuna mpi yandi bikaka mutindu mosi ya saki yina vandaka ti badati mpi saki/geriba ya kufuluka ti masa. Na nima Ibrahim kwendaka kubikisa bo zole. Yo yina Madame Isma’il landaka yandi mpi tubaka nde; ‘O Ibrahimi, nge ke zola kukwenda na wapi? Keti nge -kele na ntima- ya kubika beto na muwanda yayi kisika muntu kele ve mpe kima mosi ve kele'. Madame Isma’il vandaka kuvutukila ngyufula na yandi mbala na mbala tii kuna nsuka-nsuka Ibrahim vandaka kutala yandi diaka ve. Na nsuka mama ya Isma’il yulaka; ‘Keti Allah pesaka nge ntuma na zulu ya mambu yai yonso?’. Ibrahim vutulaka nde: ‘Ee’. Madame Isma’il tubaka nde; ‘Ebuna Allah ta yambula beto ve’. Na nima mama ya Isma’il vutukaka mpi Ibrahim landaka nzietelo na yandi tii kuna ntangu yandi kumaka na ngumba mosi mpi bantu vandaka kumona yandi diaka ve, Ibrahim talaka Kaaba mpi sambaka sambu na bo ti bangogo mingi ya bisambu na kutombulaka maboko yonso zole pene-pene, yandi tubaka nde: ‘Rabi, -’ya kieleka, mono me tula ve ndambu ya muwanda na mono . nzo' - tii kuna bo ta kuma na - bika bo kuma bansadi ya ke pesa matondo - - QS Ibrahim verse 37. Na nima mama ya Isma’il yantikaka kunwisa mwana na yandi mabele ti kunwa masa ya masa tii kuna ntangu masa ya geriba manaka yandi waka nzala ya masa mpi mwana na yandi mpi waka nzala ya masa. Na nima yandi talaka Isma’il bebe yina vandaka kunwana, to yandi tubaka na mutindu ya kusonika nde: ‘Kubaluka na ntoto’. Na nima Hajar katukaka na Isma’il mpi yandi lendaka ve kukanga ntima na kumona mutindu yandi vandaka. Yo yina yandi kwendaka na Ngumba ya Shafaa bonso ngumba yina vandaka pene-pene na yandi. Yandi telamaka pana mpi talaka muwanda ti kivuvu ya kumona bantu kuna kansi yandi monaka muntu ve. Na yawu yandi kulumukaka na ngumba ya Shafaa mpe ntangu yandi kumaka na muwanda yandi balulaka nsongi ya bilele na yandi mpe yandi salaka ngolo mutindu muntu yina ke nwanaka ngolo tii ntangu yandi lendaka kuluta na muwanda mpe yandi kumaka na ngumba ya Marwah na nima yandi telamaka pana na kutala kana muntu kele kuna kansi yandi monaka ve. Yandi salaka mutindu yina mbala nsambwadi - na kati ya bangumba ya Safa ti Marwah -. Ibn Abbas bika Nzambi kusepela na yandi tubaka nde; Ntumwa tubaka nde: ‘Yau kele sa’iy yina bantu fwete sala – yina ke salaka Hajj – na kati ya bangumba zole’. Ntangu yandi vandaka na zulu ya Marwah, yandi waka ndinga mosi, na nima yandi kuditubilaka nde, ‘Vanda pima’, yina Hajar vandaka kutendula yandi mosi. Na nima yandi mekaka kuwidikila mpi yandi lendaka kuwa diaka ndinga yina yo yina yandi tubaka nde; ‘Nge me tombula ndinga kana nge vandaka na lukanu ya kulomba lusadisu’. Yau monanaka nde ndinga yina vandaka ndinga ya wanzio mosi - Jibril ‘Alaihissalam- yina vandaka penepene na Zamzam, na nima Jibril bulaka masa ti talon na yandi’ to yandi tubaka; ti mapapu na yo tii kuna masa ta basika na zulu-zulu. Madame Isma’il bandaka kusala bisika ya kubumba masa na maboko na yandi mutindu yai, disongidila kuzwa masa mpi kutula yo na geriba, na ntangu masa vandaka kulanda kubasika nswalu na nima ya kubasisa yo.’ Ibn Abbas bika Nzambi kusepela na yandi tubaka nde; Ntumwa saw tubaka nde: ‘Bika nde Nzambi kuwila Ummu Isma’il mawa - Siti Hajar- karen . a kana yandi bika Zamzam yandi mosi’ to Yandi tubaka nde: ‘Kana yandi vukisa ve masa mbala mosi, masa ya Zamzam ta kuma kibeni masa ya ke kulumuka’. Na nsuka yandi kumaka kunwa masa mpi kunwisa diaka mwana na yandi mabele. Na nima wanzio tubilaka yandi nde: ‘Kuwa boma ve nde bo ta yambulaka nge sambu awa kele nzo ya Allah, yina mwana yai ti tata na yandi ta tunga mpi ya kieleka Allah ta bebisa ve nsadi na yandi’. Na ntangu yina, Kaaba ya Baitullah vandaka na zulu mingi katuka na ntoto bonso ngumba ya fioti, yina kana masa me fuluka, yo zolaka kufwa na ndambu ya diboko ya kitata mpi ya kimama. Hajar, mama ya Isma’il, landaka kuzinga mutindu yina tii kuna kimvuka mosi ya bantu ya dikanda ya Jurhum to dibuta ya Jurhum katukaka na nzila ya ngumba ya Kadaa’ mpi telamaka na nsi ya masa katuka na Mecque ntangu bo monaka ndeke mosi ke pumbuka-pumbuka. Bo tubaka na ndinga ya ngolo nde; ‘Ndeke yai fwete vanda ke baluka-baluka sambu yandi ke baluka-baluka na masa ata beto me zaba mbote nde masa kele ve na muwanda yai. Nsuka-nsuka bo tindaka muntu mosi to bantu zole yina kwendaka ntinu mpi yo ke monana nde bo monaka masa. Bau vutukaka mpe pesaka rapore ya kumona masa mpe na manima bau kumaka na masa. Yandi tubaka nde: ‘Na ntangu yina Madame Isma’il vandaka pene-pene ya masa’. Bo tubaka na yandi ; ‘Keti nge ta pesa beto nzila ya kukangama sambu na kuvukana ti nge awa?’. Madame Isma’il tubaka nde; 'Ee nge lenda kansi nge kele ve na nswa ya kuvanda na masa'. Bo tubaka nde; 'Yo ke mbote'. Ibn Abbas bika Nzambi kusepela na yandi tubaka nde; Ntumwa tubaka nde: ‘Mama ya Isma’il kumaka na kiese sambu na diambu yai sambu bantu vandaka kuzinga ti yandi’. Nsuka-nsuka bo zingaka kuna mpi bo tindaka binati-nsangu na mabuta na bo sambu na kubinga bo na kuzinga kuna kumosi.’ Ntangu mabuta na bo vandaka kuzinga ti Hajar mpi Isma’il vandaka leke, yandi longukaka kutuba Kiarabi na bo, mpi nkutu yandi kumaka muntu ya kuluta mfunu mpi ya mazi na kati na bo. Na nima Isma’il yelaka mpi kumaka toko mosi ya bo vandaka kuzola. Ntangu bau yelaka, bau kwelaka Isma’il na nkento mosi ya katukaka na bau mpi ntangu fioti na nima mama ya Isma’il fwaka. Na nima, Ibrahim kwisaka na nima ya Isma’il kukwela sambu na kuzaba mambu yina yandi bikaka kansi yandi monaka ve Isma’il. Ibrahim yulaka nkento ya Isma’il sambu na Isma’il. Nkento na yandi vutulaka nde; ‘Yandi vandaka ntama sambu na kusosa mbongo ya kuzingila sambu na beto. Na nima, Ibrahim yulaka mambu ya luzingu mpi mambu yina bo vandaka kukutana ti yo. Nkento ya Isma’il vutulaka nde; ‘Beto monaka mambu mingi ya mbi mpi luzingu na beto vandaka fioti mpi ya kufuluka ti bampasi mingi’. Nkento ya Isma’il vandaka kubokuta sambu na luzingu yina yandi ti bakala na yandi vandaka kuzinga na Ibrahim. Ibrahimi tubaka nde; ‘Na nima, ntangu bakala na nge ta kwisa, pesa yandi mbote na mono mpi songa yandi na kusoba kielo ya nzo na yandi.’ Ntangu Isma’il kwisaka yandi waka kima mosi yo yina yandi yulaka nkento na yandi; ‘Keti muntu mosi me kwisa na nge?’. Nkento na yandi vutulaka nde; 'Ee. Na ntwala kuvandaka ti mbuta mosi ya mutindu yai na mambu yai yina kwisaka na beto mpi yandi yulaka mambu na nge na nima mono tendulaka mpi yandi yulaka mono mambu ya luzingu na beto yo yina mono tendulaka nde mono vandaka kuzinga na kulemba mpi na mpasi’. Isma’ile yulaka nde; ‘Keti muntu yina pesaka nge nsangu ya kima mosi?’. Nkento na yandi vutulaka nde; 'Ee. Yandi songaka mono na kupesa nge mbote na yandi mpi songaka nge na kusoba kielo ya nzo na nge.’ Isma’ile tubaka nde; ‘Yandi kele tata na mono mpi ya kieleka yandi me pesa mono ntuma ya kufwa makwela ti nge sambu nge vutuka na dibuta na nge’. Yo yina Isma’il fwaka makwela ti nkento na yandi. Na nima Isma’il kwelaka diaka nkento ya nkaka na kati ya bantu, na nima Ibrahim kwendaka diaka, yandi bikaka bo na kati ya ntangu yina Allah zolaka mpi na nima ya mambu yina yandi vutukaka sambu na kukutana ti bo, kansi yandi monaka ve Isma’il tii kuna nsuka-nsuka yandi kwendaka na nkento ya Isma’il mpi yulaka yandi mambu ya Isma’il. Nkento na yandi vutulaka nde; ‘Yandi ke basika sambu na kusosa mbongo ya kuzingila . sambu na beto. Na nima Ibrahim yulaka diaka nde; 'Inki mutindu beno ke sala'. Yandi yulaka nkento ya Isma’il mambu ya luzingu na bo mpi mutindu bo vandaka kuzinga. Nkento na yandi vutulaka nde; ‘Beto ke vandaka ntangu yonso mbote mpi ya kufwana’. Nkento ya Isma’il kumisaka Allah. Ibrahimi yulaka nde; ‘Nge ke diaka inki? '. Nkento ya Isma’il vutulaka nde; 'Musuni ya mbisi'. Ibrahim yulaka diaka nde; ‘Nge ke nwaka inki? '. Nkento ya Isma’il vutulaka nde; 'Masa'. Yo yina Abrahami sambaka nde: ‘O Allah, sakumuna bo na nitu ti na masa na bo’. Ntumwa tubaka nde: ‘Na ntangu yina mbuma vandaka ve na Mecque mpi kana yo vandaka, Ibrahim zolaka kusamba sambu na yo’. Yandi ke tuba nde; ‘Mpi na kisambu ya Abrahami sambu na musuni ti masa, muntu mosi ve katula kaka bantu ya Mecque vandaka kubokuta kana mambu yonso ya bo vandaka kubaka vandaka musuni ti masa’. Ebuna Ibrahimi tubaka nde; ‘Ntangu bakala na nge ta kwisa, pesa yandi mbote na mono mpi songa yandi na kukumisa ngolo kielo ya nzo na yandi.’ Ntangu Isma’il kwisaka, yandi tubaka nde: ‘Keti muntu mosi kwisaka na nge?’. Nkento na yandi vutulaka nde; 'Ee. Kaka ntangu yai mbuta mosi ya kimuntu ya mbote kibeni kwisaka na beto’. Nkento na yandi vandaka kusepela ti Ibrahim. Yandi yulaka mono sambu na nge yo yina mono tendulaka na nima yandi yulaka mono mambu ya luzingu na beto yo yina mono vutulaka nde mono kele mbote'.'. Isma’ile yulaka nde; ‘Keti muntu yina pesaka nge nsangu ya kima mosi?’. Nkento na yandi vutulaka nde; 'Ee. Yandi songaka mono na kupesa nge mbote na yandi mpi songaka nge na kutanina bakielo ya nzo na nge.’ Isma’ile tubaka nde; ‘Yandi kele tata na mono mpi kielo yina bo ke tubila kele nge. Yandi pesaka mono ntuma ya kunwanina nge’. Na nima Ibrahim bikaka bo diaka sambu na ntangu mosi buna mutindu Allah zolaka, na nima yandi vutukaka na nima ya mambu yina ntangu Isma’il tulaka tolo-tolo na yandi na nsi ya nti mosi pene-pene ya Zamzam. Ntangu yandi monaka yandi, yandi pusanaka pene-pene na yandi mbala mosi mpi salaka mutindu tata ke salaka na mwana na yandi mpi mwana ya bakala na tata na yandi na nima yandi tubaka nde; ‘O Isma’il, Allah me pesa mono ntuma’. Isma’ile tubaka nde; ‘Sala mambu yina Rabb na nge ke songa’. Ibrahimi tubaka diaka nde; Keti nge ta sadisa mono?’. Isma’ile tubaka nde; ‘Ee mono ta sadisa nge’. Ibrahimi tubaka nde; ‘Allah pesaka mono ntuma ya kutunga nzo na kisika yai’. Ibrahim monisaka kisika mosi yina vandaka nda kibeni kana beto fwanisa yo ti bisika yina vandaka na nziunga.’ Muntu ya ke tubila mambu yina tubaka nde; ‘Katuka na kisika yina bo zole tombulaka bafondasio ya Baitullah, Isma’il salaka kisalu ya kunata matadi ntangu Ibrahim vandaka kutula yo kisika mosi - kutunga yo - tii kuna ntangu nzo vandaka nda, Isma’il kwisaka ti ditadi yai mpi na nima yandi tulaka yo sambu na Ibrahim sambu yandi mata na zulu na yo ntangu Isma’il vandaka kupesa matadi. Bo zole vandaka kusala ntangu bo vandaka kusala kisambu; -'Rabb na beto, ndima -makabu- ya mawa- na beto, kieleka Nge kele Muntu ya ke waka mambu yonso mpi ya ke zabaka mambu yonso'. Bo zole landaka kutunga tii kuna bo ziungaka Baitullah mpi bo zole landaka kutanga bisambu; -'Rabb na beto, ndima -makabu- ya mawa- na beto kibeni Nge kele Muntu ya ke waka mambu yonso mpi ya ke zabaka mambu yonso'-. -Q. 127-.