Hadith Representative
Malaikat Jibril yang memancarkan air Zam-zam untuk Hajar dan Ismail
Imam Bukhari : 3113و حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ وَكَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلَ مَا اتَّخَذَ النِّسَاءُ الْمِنْطَقَ مِنْ قِبَلِ أُمِّ إِسْمَاعِيلَ اتَّخَذَتْ مِنْطَقًا لَتُعَفِّيَ أَثَرَهَا عَلَى سَارَةَ ثُمَّ جَاءَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَبِابْنِهَا إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُرْضِعُهُ حَتَّى وَضَعَهُمَا عِنْدَ الْبَيْتِ عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوْقَ زَمْزَمَ فِي أَعْلَى الْمَسْجِدِ وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ فَوَضَعَهُمَا هُنَالِكَ وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ثُمَّ قَفَّى إِبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقًا فَتَبِعَتْهُ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهَذَا الْوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ إِنْسٌ وَلَا شَيْءٌ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَارًا وَجَعَلَ لَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا فَقَالَتْ لَهُ أَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ نَعَمْ قَالَتْ إِذَنْ لَا يُضَيِّعُنَا ثُمَّ رَجَعَتْ فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لَا يَرَوْنَهُ اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ الْبَيْتَ ثُمَّ دَعَا بِهَؤُلَاءِ الْكَلِمَاتِ وَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ رَبِّ { إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ حَتَّى بَلَغَ يَشْكُرُونَ } وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ وَعَطِشَ ابْنُهَا وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ فَوَجَدَتْ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا فَقَامَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَتْ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَهَبَطَتْ مِنْ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرَفَ دِرْعِهَا ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتْ الْوَادِيَ ثُمَّ أَتَتْ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا فَلَمْ تَرَ أَحَدًا فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى الْمَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتًا فَقَالَتْ صَهٍ تُرِيدُ نَفْسَهَا ثُمَّ تَسَمَّعَتْ فَسَمِعَتْ أَيْضًا فَقَالَتْ قَدْ أَسْمَعْتَ إِنْ كَانَ عِنْدَكَ غِوَاثٌ فَإِذَا هِيَ بِالْمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ حَتَّى ظَهَرَ الْمَاءُ فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنْ الْمَاءِ فِي سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنْ الْمَاءِ لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْنًا مَعِينًا قَالَ فَشَرِبَتْ وَأَرْضَعَتْ وَلَدَهَا فَقَالَ لَهَا الْمَلَكُ لَا تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإِنَّ هَا هُنَا بَيْتَ اللَّهِ يَبْنِي هَذَا الْغُلَامُ وَأَبُوهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَهْلَهُ وَكَانَ الْبَيْتُ مُرْتَفِعًا مِنْ الْأَرْضِ كَالرَّابِيَةِ تَأْتِيهِ السُّيُولُ فَتَأْخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمَ أَوْ أَهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمَ مُقْبِلِينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءٍ فَنَزَلُوا فِي أَسْفَلِ مَكَّةَ فَرَأَوْا طَائِرًا عَائِفًا فَقَالُوا إِنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ لَعَهْدُنَا بِهَذَا الْوَادِي وَمَا فِيهِ مَاءٌ فَأَرْسَلُوا جَرِيًّا أَوْ جَرِيَّيْنِ فَإِذَا هُمْ بِالْمَاءِ فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ بِالْمَاءِ فَأَقْبَلُوا قَالَ وَأُمُّ إِسْمَاعِيلَ عِنْدَ الْمَاءِ فَقَالُوا أَتَأْذَنِينَ لَنَا أَنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ فَقَالَتْ نَعَمْ وَلَكِنْ لَا حَقَّ لَكُمْ فِي الْمَاءِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَلْفَى ذَلِكَ أُمَّ إِسْمَاعِيلَ وَهِيَ تُحِبُّ الْإِنْسَ فَنَزَلُوا وَأَرْسَلُوا إِلَى أَهْلِيهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ بِهَا أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْهُمْ وَشَبَّ الْغُلَامُ وَتَعَلَّمَ الْعَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ وَأَنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِينَ شَبَّ فَلَمَّا أَدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنْهُمْ وَمَاتَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَجَاءَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَمَا تَزَوَّجَ إِسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ فَلَمْ يَجِدْ إِسْمَاعِيلَ فَسَأَلَ امْرَأَتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِشَرٍّ نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ فَشَكَتْ إِلَيْهِ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئًا فَقَالَ هَلْ جَاءَكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ جَاءَنَا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ وَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا فِي جَهْدٍ وَشِدَّةٍ قَالَ فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ أَمَرَنِي أَنْ أَقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُ غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُفَارِقَكِ الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ فَدَخَلَ عَلَى امْرَأَتِهِ فَسَأَلَهَا عَنْهُ فَقَالَتْ خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ كَيْفَ أَنْتُمْ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ فَقَالَتْ نَحْنُ بِخَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَثْنَتْ عَلَى اللَّهِ فَقَالَ مَا طَعَامُكُمْ قَالَتْ اللَّحْمُ قَالَ فَمَا شَرَابُكُمْ قَالَتْ الْمَاءُ قَالَ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالْمَاءِ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ قَالَ فَهُمَا لَا يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلَّا لَمْ يُوَافِقَاهُ قَالَ فَإِذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلَامَ وَمُرِيهِ يُثْبِتُ عَتَبَةَ بَابِهِ فَلَمَّا جَاءَ إِسْمَاعِيلُ قَالَ هَلْ أَتَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ قَالَتْ نَعَمْ أَتَانَا شَيْخٌ حَسَنُ الْهَيْئَةِ وَأَثْنَتْ عَلَيْهِ فَسَأَلَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَسَأَلَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ قَالَ فَأَوْصَاكِ بِشَيْءٍ قَالَتْ نَعَمْ هُوَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَأْمُرُكَ أَنْ تُثْبِتَ عَتَبَةَ بَابِكَ قَالَ ذَاكِ أَبِي وَأَنْتِ الْعَتَبَةُ أَمَرَنِي أَنْ أُمْسِكَكِ ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلًا لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَرِيبًا مِنْ زَمْزَمَ فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ وَالْوَلَدُ بِالْوَالِدِ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْمَاعِيلُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِأَمْرٍ قَالَ فَاصْنَعْ مَا أَمَرَكَ رَبُّكَ قَالَ وَتُعِينُنِي قَالَ وَأُعِينُكَ قَالَ فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ هَا هُنَا بَيْتًا وَأَشَارَ إِلَى أَكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَا الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَيْتِ فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بِالْحِجَارَةِ وَإِبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } قَالَ فَجَعَلَا يَبْنِيَانِ حَتَّى يَدُورَا حَوْلَ الْبَيْتِ وَهُمَا يَقُولَانِ { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ }
އަދި އަޅުގަނޑަށް ކިޔައިދީފައި އޮތީ [ޢަބްދުالله ބިން މުޙައްމަދު] އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަންގަވާފައި [ޢަބްދުއްރައްޒާޤު] އަޅުގަނޑުމެންނަށް [މަޢުމަރު] [އައްޔޫބު އަސް-ސަޚްތިޔާނީ] އާއި [ކައްސިރު ބިން ކަޠިރު ބިން އަލް މުތައްލިބު ބިން އަބީ ވަދާޢާ] އިން އެކަކު އަނެކަކު ފުރިހަމަ ކުރައްވައި [ސަޢީދު ބިން ޖުބައިރު] ވިދާޅުވި [އިބްނު ޢައްބާސް ރަދުލިއައްالله] ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'ބެލްޓެއް އެންމެ ފުރަތަމަ ބޭނުންކުރި އަންހެނަކީ ރަސޫލާ އިސްމާޢީލް ޢަލައިހިއްސަލާމްގެ މަންމައެވެ. އެކަމަނާ އެކަމަނާ ބޭނުންކުރެއްވީ ސާރާގެ އަސަރުތައް ފޮރުވުމަށް ދެން އިބްރާހީމް ޢަލައިހިއްސަލަމް އެކަމަނާ ގެންދެވީ އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން އިސްމާޢިލް އާއި އެކުގައެވެ. އެދުވަސްވަރު މައްކާގައި އެއްވެސް މީހަކު ދިރިއުޅެމުން ނުދާއިރު ފެންވެސް ނެތެވެ. އިބްރާހީމް އެދެމީހުންވެސް އެތަނުގައި ބަހައްޓާފައި ބާއްވައިގެން ދިޔައީ ޚުދުމުށި ހިމެނޭ ވައްތަރެއްގެ ދަބަހަކާއި ފެން އަޅާފައި ހުރި ކޮތަޅެއް/ޖަގުރިއެކެވެ. ދެން އިބްރާހިމް ދިޔައީ އެދެމީހުން ދޫކޮށްލާށެވެ. ދެން އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ އޭނާގެ ފަހަތުން ގޮސް ބުނީ އޭ އިބްރާހީމް ކޮންތާކަށް ދަނީ؟ އެއްވެސް މީހަކު ނެތް އަދި އެއްވެސް އެއްޗެއް ނެތް މި ވާދީގައި އަހަރެމެން ދޫކޮށްލުމުގެ ހިތް ތިބާގެ ކިބައިގައި އެބަހުރި ހެއްޔެވެ؟' އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ ތަކުރާރުކޮށް އޭނާގެ ސުވާލު ތަކުރާރު ކުރަމުން ދިޔައީ އެންމެ ފަހުން އިބްރާހިމް ދެން އޭނައާއި ދިމާލަށް ނުބަލާލައެވެ. އެންމެ ފަހުން އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ ސުވާލުކުރީ، މިހުރިހާ ކަމެއްގައި الله ކަލެއަށް އަމުރު ކުރެއްވީ ހެއްޔެވެ؟ އިބްރާހިމް ޖަވާބު ދިނީ އާދެ އެވެ. އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ ބުނީ ދެން الله އަހަރެމެން ދޫކޮށްނުލައްވާނެ ކަމަށެވެ. ދެން އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ އެނބުރި އައިސް އިބްރާހީމް ދަތުރު ކުރިއަށް ގެންދެވީ ފަރުބަދައަކަށް ވާޞިލްވެ ރައްޔިތުންނަށް ދެން ނުފެންނަ އިރު، އިބްރާހީމް ކަޢުބާއާ ކުރިމަތިލައްވައި ދެއަތް އުފުއްލަވައިގެން އެތައް ދުޢާ ޖުމްލަތަކަކުން އެމީހުންނަށް ދުޢާ ކުރެއްވިއެވެ ޝުކުރުވެރި އަޅުންނަށް ވާން - - QS Ibrahim verse 37. ދެން އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ ދަރިފުޅަށް ގާތުން ކިރުދީ ފެން ސަޕްލައިއިން ބޯން ފެށީ ގެރިބާގައި ހުރި ފެން ހުސްވުމުން ދަރިފުޅަށް ވެސް ކަރުހިއްކުންނެވެ. ދެން އޭނާ ބަލާލީ އުނދަގޫތަކެއް ކުރިމަތިވަމުން ދިޔަ އިސްމާޢީލް ތުއްތު ކުއްޖާއަށް، ނުވަތަ އެޑިޓޯރިއަލްކޮށް ބުނީ: 'ބިމުގައި ރޯލްވަމުން' ކަމަށެވެ. ދެން ހާޖަރު އިސްމާޢީލް ދޫކޮށް ދިއުމުން އޭނާގެ ޙާލަތު ދެކިގެން ކެތް ނުކުރެވުނެވެ. އެހެންކަމުން އޭނާއާ އެންމެ ކައިރި ފަރުބަދައެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ދިޔައީ ޝަފާ ފަރުބަދައަށެވެ. އެތަނުން މީހުން ފެންނާނެ ކަމުގެ އުއްމީދުގައި ހުއްޓިފައި ވާދީއާ ކުރިމަތިލި ނަމަވެސް އެއްވެސް މީހަކު ނުފެނުނެވެ. އެހެންކަމުން ސަފާގެ ފަރުބަދައިން ފައިބައިގެން ވާދީއަށް އާދެވުމުން ހެދުމުގެ ފަށަލަ ރޯލްކޮށްލާފައި ވާދީ ހުރަސްކޮށް މާރުވާ ފަރުބަދައަށް ވާސިލްވާންދެން އުނދަގުލުން ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ. އެކަމަނާ މިކަން ކުރެއްވީ ހަތް ފަހަރު - ސަފާ އާއި މަރްވާގެ ފަރުބަދަތަކުގެ މެދުގައި - އެވެ. އިބްނު ޢައްބާސް ރަދުالله އަންހޫ ވިދާޅުވިއެވެ؛ ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. މަރްވާގެ އެންމެ މަތީގައި ހުރިއިރު އަޑު އިވުނު އިރު، ދެން އޭނަ އަމިއްލަ ނަފްސަށް ބުނީ 'މަޑުމައިތިރިވާން' ކަމަށާއި އެއީ ހާޖަރު އަމިއްލައަށް މާނަކުރި އެއްޗެއް ކަމަށެވެ. ދެން އަޑުއަހަން އުޅުމުން އަނެއްކާވެސް އެ އަޑު އިވިގެން ދިޔައީމަ ބުންޏެވެ؛ 'އެހީއަށް އެދެން ބޭނުންނަމަ ތިބާގެ އަޑު އިއްވައިފި'. އެނގުނު ގޮތުގައި އެ އަޑަކީ ޒަމްޒަމް ކައިރީގައި ހުރި މަލާއިކަތާ - ޖިބްރީލް ޢަލައިހިއްސަލަމް- ގެ އަޑު ކަމުގައި ވުމުން، ދެން ޖިބްރީލް އޭނާގެ އުނަގަނޑުން ފެން އުނގުޅާލި ނުވަތަ އޭނާ ބުންޏެވެ؛ ފެން ފައިބައިގެންދާންދެން ފިޔަތަކާއެކުގައެވެ. އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ މިގޮތަށް އަތުން ފެން ޖަމާކުރަން ފެށީ، އެއީ ފެން ސްކޯޕްކޮށް ކަރުދާސްކޮޅަށް ލާއިރު ފެން ސްކޯޕް ކުރުމަށްފަހު ވެސް ވަރުގަދައަށް ފައިބަމުން ދިޔައެވެ'. އިބްނު އައްބާސް ރަދުލިއަالله އަންހުމާ ވިދާޅުވިއެވެ؛ ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. އެންމެ ފަހުން ފެންބޮވައިގެން އަނެއްކާވެސް ދަރިފުޅަށް ގާތުން ކިރުދެވުނެވެ. ދެން މަލާއިކަތާ އެކަމަނާއަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އެދުވަސްވަރު ކަޢުބާ ބައިތުالله އޮތީ ބިމަށްވުރެ ތަންކޮޅެއް މަތީގައި ކުޑަ ފަރުބަދައެއް ފަދައިން، ފެންބޮޑުވުމެއް އައުމުން ކަނާތްފަރާތާއި ވާތްފަރާތުން ގިރައިގެންދާނެ ފަރުބަދައެކެވެ. އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ ހާޖަރު އެގޮތަށް އުޅެމުން ދިޔައީ ކަދާޢު ފަރުބަދަމަތީ މަގުން ޖުރުހޫމް ޤަބީލާ ނުވަތަ ޖުރުހޫމް އާއިލާގެ ބަޔަކު އައިސް މައްކާއިން ތިރިއަށް މަޑުކޮށްލިއިރު ވަށައިގެން އުދުހެމުން ދިޔަ ދޫންޏެކެވެ. އެމީހުން ހީނގަތެވެ؛ 'މި ދޫންޏަކީ މި ވާދީގައި ފެން ނެތްކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޔަގީނުންވެސް އެނގޭ ނަމަވެސް ފެން ވަށައިގެން ދައުރުވަމުންދާތީ ވާންޖެހޭނެއެވެ. އެންމެ ފަހުން އެމީހުން ފޮނުވީ އެއް ނުވަތަ ދެ މީހަކު އަވަސް އަވަހަށް ދުވެފައި ކަމަށާއި ފެންނަ ފެނުމުގައި އެމީހުންނަށް ފެން ފެނުނު ކަމަށެވެ. އެނބުރި އައިސް ފެން ހުރިކަން ރިޕޯޓް ކުރުމުން ދެން އައީ ފެންގަނޑަށެވެ. އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ: 'އެވަގުތު މިސިސް އިސްމާޢީލް ހުންނެވީ ފެންކައިރީގައެވެ'. އެއުރެން އެކަލޭގެފާނަށް ވިދާޅުވިއެވެ. 'އަހަރެމެން މިތަނުގައި ތިބާއާ ގުޅެން މަޑުކޮށްލުމުގެ ހުއްދަ ދޭނަންތަ؟'. އަލްފާޟިލާ އިސްމާޢީލް ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އާނ ކުރެވޭނެ އެކަމަކު ފެން ލިބުމުގެ ހައްގެއް ނެތް'. އެމީހުން ބުނީ؛ 'އެންމެ ރަނގަޅު'. އިބްނު އައްބާސް ރަދުލިއަالله އަންހުމާ ވިދާޅުވިއެވެ؛ ރަސޫލާ ޞައްލަالله ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: 'އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ މި ހާދިސާއާ މެދު އުފާވެވަޑައިގަތީ އެކަމަނާއާއެކު ދިރިއުޅޭ ބަޔަކު ތިއްބަވައިގެންނެވެ'. އެންމެ ފަހުން އެމީހުން އެތަނުގައި ދިރިއުޅެ، އެމީހުންގެ އާއިލާތަކަށް ރަސޫލުން ފޮނުވައިގެން އެތަނުގައި އެކުގައި އުޅެން ދައުވަތު ދިނެވެ.' އެމީހުންގެ އާއިލާތައް ހާޖަރާއި އެކު އުޅުނުއިރު އިސްމާޢީލް ކުޑައިރު، އެމީހުންގެ ކިބައިން ޢަރަބި ބަހުން ވާހަކަ ދައްކަން ދަސްވެ، އެމީހުންގެ ތެރެއިން އެންމެ އަގުހުރި އެންމެ ސިހުރުވެރި މީހަކަށް ވެސް ވެގެން ދިޔައެވެ. ދެން އިސްމާޢީލް ބޮޑުވީ އެމީހުނަށް ކަމުދާ ޒުވާނަކަށެވެ. އެމީހުން ބޮޑުވުމުން އެމީހުންގެ ތެރެއިން އަންހެނަކާ އިސްމާޢީލް ކައިވެނިކޮށް މާގިނަ ދުވަހެއް ނުވެ އިސްމާޢީލްގެ މަންމަ މަރުވިއެވެ. ފަހުން އިބްރާހިމް އައީ އިސްމާޢީލް ކައިވެނި ކުރެއްވުމަށްފަހު އޭނާ ދޫކޮށްލެއްވި އެއްޗެއް އޮޅުންފިލުވައިގެން ނަމަވެސް އޭނާއަށް އިސްމާޢީލް ނުފެނުނެވެ. އިބްރާހީމް އިސްމާޢީލްގެ އަނބިކަނބަލުންނާ ސުވާލުކުރީ އިސްމާޢީލްގެ ވާހަކައެވެ. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އޭނާ ދުރުގައި ހުރީ އަހަރެމެންނަށް ދިރިއުޅުން ހޯދައިގެން.' ދެން އިބްރާހީމް ސުވާލުކުރީ އެމީހުންގެ ދިރިއުޅުމާއި ހާލަތާ ބެހޭގޮތުންނެވެ. އިސްމާޢީލްގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އަހަރެމެންނަށް އެތައް ނުބައިކަމެއް ތަޖުރިބާ ކުރެވުނުއިރު އަހަރެމެންގެ ދިރިއުޅުން ހަނިވެ، ބޮޑެތި ތަކުލީފުތަކުން ފުރިގެން ދިޔައެވެ'. އިސްމާޢީލްގެ އަނބިކަނބަލުން އޭނާއާއި އޭނާގެ ފިރިމީހާ އުޅެމުންދިޔަ ދިރިއުޅުމުގެ ޝަކުވާ އިބްރާހީމަށް ކުރިއެވެ. އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ؛ 'ފަހުން ފިރިމީހާ އައުމުން އަހަރެންގެ ސަލާމް ފޯރުކޮށްދީ، އޭނާގެ ގޭގެ ދޮރު ބަދަލުކޮށްލަން ބުނާށެވެ.' އިސްމާޢީލް އައުމުން އޭނާއަށް ކަމެއް އިޙްސާސް ވުމުން އޭނާގެ އަންހެނުންނާ ސުވާލު ކުރިއެވެ؛ 'ކަލޭގެ ގާތަށް މީހަކު އައީތަ؟'. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އާނ. ކުރިން މިކަހަލަ މުސްކުޅިއަކު މި ހާލަތުގައި އަހަރެމެން ކައިރިއަށް އައިސް ކަލޭގެ ވާހަކަ އަހާފައި ދެން އަހަރެން ވިސްނައިދިނީ އަހަރެމެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތު އަހާލުމުން އަހަރެން ވިސްނައިދިނީ އަހަރެން އުޅެނީ ވަރުބަލިކަމާއި ތަކުލީފުގައި ކަމަށް'. އިސްމާޢީލް ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ؛ 'އެމީހަކު ކަމަކާ ގުޅޭ މެސެޖެއް ދިނީތަ؟'. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އާނ. އޭނާގެ ސަލާމް ކަލޭގެފާނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އަމުރުކޮށް ކަލޭގެ ގޭގެ ދޮރު ބަދަލުކުރަން ބުންޏެވެ.' އިސްމާޢީލް ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އޭނާއަކީ އަހަރެންގެ ބައްޕަ އަދި ހަމަކަށަވަރުން އޭނާ އަހަންނަށް އަމުރުކޮށްފައިވަނީ ކަލޭ ވަރިކުރަން އެހެންވީމަ ކަލޭގެ އާއިލާއަށް އެނބުރި ދާނެ'. އެހެންކަމުން އިސްމާޢީލް އޭނާގެ އަންހެނުން ވަރިކުރީއެވެ. ދެން އިސްމާޢީލް އަނެއްކާވެސް މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެހެން އަންހެނަކާ ކައިވެނި ކުރެއްވުމަށްފަހު، ދެން އިބްރާހީމް އަނެއްކާވެސް ދުރަށް ދިޔައީ، الله ބޭނުންފުޅުވާ ވަގުތުގެ ތެރޭގައި އެމީހުން ދޫކޮށްލާފައި އޭގެ ފަހުން އެނބުރި އައިސް އެމީހުންނާ ބައްދަލުކުރައްވައި، އެކަމަކު އެންމެ ފަހުން އިސްމާޢީލްގެ އަނބިކަނބަލުން ކައިރިއަށް ގޮސް އިސްމާޢީލްއާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލު ކުރެވެންދެން އިސްމާޢީލް ނުފެނުނެވެ. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އޭނާ ދުރުގައި ހުރީ އަހަރެމެންނަށް ދިރިއުޅުން ހޯދައިގެން.' ދެން އިބްރާހީމް އަނެއްކާ ސުވާލު ކުރިއެވެ؛ 'ކިހިނެއް ތި އުޅެނީ'. އެމީހުންގެ ދިރިއުޅުމާއި ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތާ ބެހޭގޮތުން އިސްމާޢީލްގެ އަނބިކަނބަލުންނާ ސުވާލުކުރިއެވެ. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އަހަރެމެން އަބަދުވެސް ތިބީ ރަނގަޅު އަދި ފުދޭވަރަކަށް'. އިސްމާޢީލްގެ އަނބިކަނބަލުން الله އަށް ޙަމްދުކުރިއެވެ. އިބްރާހިމް ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ؛ 'ކޮން އެއްޗެއް ކާނީ؟ '. އިސްމާޢީލްގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'މަސް'. އިބްރާހިމް އަނެއްކާވެސް ސުވާލުކުރިއެވެ؛ 'ކޮން އެއްޗެއް ބޯނީ؟ '. އިސްމާޢީލްގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'ފެން'. އެހެންކަމުން އިބްރާހީމް ދުޢާކުރެއްވީ: 'އޭ الله، އެއުރެންގެ މަހާއި ފެނުގައި ބަރަކާތް ލައްވާށެވެ'. ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. އޭނާ ބުނަނީ؛ 'އަދި މަހާއި ފެނާ ބެހޭގޮތުން އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ދުޢާއިން، މައްކާގެ މީހުން ފިޔަވައި އެއްވެސް މީހަކު ޝަކުވާއެއް ނުކުރީ އެމީހުންނަށް ލިބުނު ހުރިހާ އެއްޗަކީ މަހާއި ފެނެއް ނަމަ'. އިބްރާހިމް ދެން ވިދާޅުވީ؛ 'ފިރިމީހާ އައުމުން އަހަރެންގެ ސަލާމް އޭނާއަށް ފޯރުކޮށްދީ، އޭނާގެ ގޭގެ ދޮރު ވަރުގަދަ ކުރުމަށް އަމުރު ކުރާށެވެ.' އިސްމާޢީލް އައުމުން ބުންޏެވެ: 'ކަލޭގެ ގާތަށް މީހަކު އައީ ހެއްޔެވެ؟'. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އާނ. ހަމަ މިހާރު ވަރަށް ރަނގަޅު ސިފައެއްގެ މުސްކުޅިއަކު އަހަރެމެންގެ ގާތަށް އައެވެ'. އޭނާގެ އަނބިކަނބަލުން އިބްރާހީމަށް ތައުރީފުކުރިއެވެ. އޭނާ އަހަރެންނާ ކަލޭގެ ވާހަކަ އަހާލުމުން އަހަރެން ވިސްނައިދިނީ ދެން އޭނާ އަހަރެންނާ އަހަރެމެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހާލަތާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލު ކުރުމުން އަހަރެން ޖަވާބު ދިނީ އަހަރެން ރަނގަޅު ކަމަށް'.'. އިސްމާޢީލް ސުވާލު ކުރެއްވިއެވެ؛ 'އެމީހަކު ކަމަކާ ގުޅޭ މެސެޖެއް ދިނީތަ؟'. އޭނާގެ އަންހެނުން ޖަވާބު ދިނެވެ؛ 'އާނ. އޭނާގެ ސަލާމް ކަލޭގެފާނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް އަހަންނަށް އަމުރުކޮށް، ކަލޭގެ ގޭގެ ދޮރުތައް ދިފާއު ކުރުމަށް ބުންޏެވެ.' އިސްމާޢީލް ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އޭނާއަކީ އަހަރެންގެ ބައްޕަ އަދި ސުވާލު އުފެދޭ ދޮރަކީ ކަލޭ.' އޭނާ އަހަންނަށް އަމުރުކުރީ ކަލޭގެ ދިފާއުގައި'. ދެން އިބްރާހީމް އަނެއްކާވެސް އެމީހުން ދޫކޮށްލާފައި ވަކި މުއްދަތަކަށް الله އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ ދެން އެނބުރި އައީ އޭގެ ފަހުން އިސްމާޢީލް ޒަމްޒަމް ކައިރީގައި ހުރި ގަހެއްގެ ދަށުގައި އޭނާގެ ތިރި ޖައްސާލުމުންނެވެ. އޭނާ ފެނުމުން ވަގުތުން އޭނާއާ ކައިރިވެ ބައްޕައަކު ދަރިފުޅާ މެދު އަދި ދަރިއަކު ބައްޕައާ މެދު ކަންތައް ކުރާ ގޮތަށް ކަންތައް ކުރީ ދެން އޭނާ ބުންޏެވެ؛ 'އޭ އިސްމާޢީލް، الله އަހަންނަށް އަމުރު ކުރެއްވީ އަމުރަކާއެކު'. އިސްމާޢީލް ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'ތިބާގެ ރައްބު އަމުރުކުރާ ގޮތަށް ކަންތައް ކުރާށެވެ'. އިބްރާހިމް އަނެއްކާވެސް ބުންޏެވެ؛ އަހަންނަށް އެހީތެރިވެދީފާނަންތަ؟'. އިސްމާޢީލް ވިދާޅުވިއެވެ؛ 'އާނ އަހަރެން އެހީތެރިވާނަން'. އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި އެވެ؛ 'الله އަހަންނަށް އަމުރުކުރެއްވީ މިތަނުގައި ގެއެއް އަޅަން'. އިބްރާހިމް އިޝާރާތް ކުރީ ވަށައިގެންވާ މާހައުލާ އަޅާބަލާއިރު ފުދޭވަރަކަށް އުސް ތަނަކަށެވެ.' ވާހަކަ ކިޔައިދިން މީހާ ބުންޏެވެ؛ 'އެތަނުން އެދެމީހުން ބައިތުاللهގެ ބިންގާތައް އުފުއްލެވި، އިސްމާޢީލް މަސައްކަތް ކުރެއްވީ ހިލަތައް އުފުލުމަށް އިބްރާހީމް އެ ހިލަތައް އެއްކޮށް - ބިނާކުރިއިރު - އިމާރާތް އުސްވެފައި ވަނިކޮށް އިސްމާޢީލް މި ހިލަ ހިފައިގެން އައިސް ދެން އިބްރާހީމަށް އެ ހިލަ ބަހައްޓަވައިގެން އިސްމާޢީލް ހިލަތައް ދެއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ.' ދެމީހުންވެސް މަސައްކަތް ކުރީ ދުޢާ ކިޔަމުން ދަނިކޮށެވެ؛ -'އަހަރެމެންގެ ރައްބު، އަހަރެމެންގެ ކިބައިން -ޞަދަޤާތް- ޤަބޫލުކުރައްވާ، ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނަކީ ހުރިހާ ކަމެއް އަޑުއަހާ އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ ރަސްކަލާނގެ'. އެ ދެމީހުން ބައިތުالله ވަށާލާންދެން ބިނާކުރަމުން ދިޔައިރު ދެމީހުންވެސް ދުޢާ ކިޔަމުން ދިޔައެވެ؛ -'އަހަރެމެންގެ ރައްބު، އަހަރެމެންގެ ކިބައިން -ޞަދަޤާތް- ޤަބޫލުކުރައްވާ ހަމަކަށަވަރުން ކަލޭގެފާނަކީ ހުރިހާ ކަމެއް އަޑުއަހާ އަދި ހުރިހާ ކަމެއް ދެނެވޮޑިގެންވާ މީހެއް'-. -ކިއުއެސް. އަލްބަޤަރާ 127-.