Imam Ahmad : 1
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ قَالَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسٍ قَالَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } وَإِنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الْمُنْكَرَ فَلَمْ يُنْكِرُوهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمْ اللَّهُ بِعِقَابِهِ
Atugambye [Abdullah Bin Numair] yagamba nti; atutegeezezza [Isma’il] okuva mu [Qais] yagamba; [Abu Bakr] yayimirira n’atendereza Allah n’amutukuza olwo n’agamba nti; Abange mmwe abantu, mazima musoma olunyiriri luno: ‘Mmwe abakkiriza, mwekuume; Tewali muntu yenna abuzaabuzibwa ajja kukukolako bulabe singa oba ofunye obulagirizi'. -QS Al Maidah olunyiriri 105-. Era mazima twawulira Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam ng’agamba nti: ‘Mazima abantu bwe balaba ebibi ate ne batabigaana, olwo Allah kumpi ajja kubatuusa ekibonerezo ku bonna’.
Imam Ahmad : 2
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ قَالَ حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ وَسُفْيَانُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ الثَّقَفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الْوَالِبِيِّ عَنْ أَسْمَاءَ بْنِ الْحَكَمِ الْفَزَارِيِّ عَنْ عَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ كُنْتُ إِذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدِيثًا نَفَعَنِي اللَّهُ بِمَا شَاءَ مِنْهُ وَإِذَا حَدَّثَنِي عَنْهُ غَيْرِي اسْتَحْلَفْتُهُ فَإِذَا حَلَفَ لِي صَدَّقْتُهُ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدَّثَنِي وَصَدَقَ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا فَيَتَوَضَّأُ فَيُحْسِنُ الْوُضُوءَ قَالَ مِسْعَرٌ وَيُصَلِّي وَقَالَ سُفْيَانُ ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فَيَسْتَغْفِرُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا غَفَرَ لَهُ
Bwe yamala okutugamba [Waki’] n’agamba nti; Nga amaze okutubuulira [Mis’ar] ne [Sufyan] okuva ku [Uthman Bin Al Mughirah Ats Tsaqafi] okuva ku [Ali Bin Rabi’ah Al Walibi] okuva ku [Asma’Bin Al Hakam Al Fazari] okuva ku [Ali], yagamba nti; Singa mpulira hadiisi okuva eri Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam, olwo Allah ampa emiganyulo okuva mu yo okusinziira ku by’ayagala. era omuntu omulala bw’akiŋŋamba, olwo ne mmusaba alayirire, bw’aba andayidde olwo ne nkikakasa. Mazima Abu Bakr yantegeezezza, era kituufu [Abu Bakr] awulidde Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam ng’agamba nti: ‘Si musajja akola ekibi n’alyoka akola wudhu n’afuula wudhu ye ennungi, -Mis’ar yagamba; -' olwo n'asaba, ate Sufyan n'agamba nti 'olwo n'asaala rak'ah bbiri n'asaba Allah okusonyiyibwa okuggyako nga mazima Allah yandisonyiwa ebibi bye'.
Imam Ahmad : 3
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو سَعِيدٍ يَعْنِي الْعَنْقَزِيَّ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ اشْتَرَى أَبُو بَكْرٍ مِنْ عَازِبٍ سَرْجًا بِثَلَاثَةَ عَشَرَ دِرْهَمًا قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِعَازِبٍ مُرْ الْبَرَاءَ فَلْيَحْمِلْهُ إِلَى مَنْزِلِي فَقَالَ لَا حَتَّى تُحَدِّثَنَا كَيْفَ صَنَعْتَ حِينَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنْتَ مَعَهُ قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ خَرَجْنَا فَأَدْلَجْنَا فَأَحْثَثْنَا يَوْمَنَا وَلَيْلَتَنَا حَتَّى أَظْهَرْنَا وَقَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ فَضَرَبْتُ بِبَصَرِي هَلْ أَرَى ظِلًّا نَأْوِي إِلَيْهِ فَإِذَا أَنَا بِصَخْرَةٍ فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَإِذَا بَقِيَّةُ ظِلِّهَا فَسَوَّيْتُهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفَرَشْتُ لَهُ فَرْوَةً وَقُلْتُ اضْطَجِعْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاضْطَجَعَ ثُمَّ خَرَجْتُ أَنْظُرُ هَلْ أَرَى أَحَدًا مِنْ الطَّلَبِ فَإِذَا أَنَا بِرَاعِي غَنَمٍ فَقُلْتُ لِمَنْ أَنْتَ يَا غُلَامُ فَقَالَ لِرَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَسَمَّاهُ فَعَرَفْتُهُ فَقُلْتُ هَلْ فِي غَنَمِكَ مِنْ لَبَنٍ قَالَ نَعَمْ قَالَ قُلْتُ هَلْ أَنْتَ حَالِبٌ لِي قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَمَرْتُهُ فَاعْتَقَلَ شَاةً مِنْهَا ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ ضَرْعَهَا مِنْ الْغُبَارِ ثُمَّ أَمَرْتُهُ فَنَفَضَ كَفَّيْهِ مِنْ الْغُبَارِ وَمَعِي إِدَاوَةٌ عَلَى فَمِهَا خِرْقَةٌ فَحَلَبَ لِي كُثْبَةً مِنْ اللَّبَنِ فَصَبَبْتُ يَعْنِي الْمَاءَ عَلَى الْقَدَحِ حَتَّى بَرَدَ أَسْفَلُهُ ثُمَّ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَوَافَيْتُهُ وَقَدْ اسْتَيْقَظَ فَقُلْتُ اشْرَبْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ ثُمَّ قُلْتُ هَلْ أَنَى الرَّحِيلُ قَالَ فَارْتَحَلْنَا وَالْقَوْمُ يَطْلُبُونَا فَلَمْ يُدْرِكْنَا أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ عَلَى فَرَسٍ لَهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا فَقَالَ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَّا فَكَانَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ قَدْرُ رُمْحٍ أَوْ رُمْحَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا الطَّلَبُ قَدْ لَحِقَنَا وَبَكَيْتُ قَالَ لِمَ تَبْكِي قَالَ قُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ مَا عَلَى نَفْسِي أَبْكِي وَلَكِنْ أَبْكِي عَلَيْكَ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ اللَّهُمَّ اكْفِنَاهُ بِمَا شِئْتَ فَسَاخَتْ قَوَائِمُ فَرَسِهِ إِلَى بَطْنِهَا فِي أَرْضٍ صَلْدٍ وَوَثَبَ عَنْهَا وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ هَذَا عَمَلُكَ فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُنْجِيَنِي مِمَّا أَنَا فِيهِ فَوَاللَّهِ لَأُعَمِّيَنَّ عَلَى مَنْ وَرَائِي مِنْ الطَّلَبِ وَهَذِهِ كِنَانَتِي فَخُذْ مِنْهَا سَهْمًا فَإِنَّكَ سَتَمُرُّ بِإِبِلِي وَغَنَمِي فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا فَخُذْ مِنْهَا حَاجَتَكَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا حَاجَةَ لِي فِيهَا قَالَ وَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأُطْلِقَ فَرَجَعَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ حَتَّى قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَتَلَقَّاهُ النَّاسُ فَخَرَجُوا فِي الطَّرِيقِ وَعَلَى الْأَجَاجِيرِ فَاشْتَدَّ الْخَدَمُ وَالصِّبْيَانُ فِي الطَّرِيقِ يَقُولُونَ اللَّهُ أَكْبَرُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَاءَ مُحَمَّدٌ قَالَ وَتَنَازَعَ الْقَوْمُ أَيُّهُمْ يَنْزِلُ عَلَيْهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْزِلُ اللَّيْلَةَ عَلَى بَنِي النَّجَّارِ أَخْوَالِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لِأُكْرِمَهُمْ بِذَلِكَ فَلَمَّا أَصْبَحَ غَدَا حَيْثُ أُمِرَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ أَوَّلُ مَنْ كَانَ قَدِمَ عَلَيْنَا مِنْ الْمُهَاجِرِينَ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ أَخُو بَنِي عَبْدِ الدَّارِ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ الْأَعْمَى أَخُو بَنِي فِهْرٍ ثُمَّ قَدِمَ عَلَيْنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عِشْرِينَ رَاكِبًا فَقُلْنَا مَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ هُوَ عَلَى أَثَرِي ثُمَّ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ مَعَهُ قَالَ الْبَرَاءُ وَلَمْ يَقْدَمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى حَفِظْتُ سُوَرًا مِنْ الْمُفَصَّلِ قَالَ إِسْرَائِيلُ وَكَانَ الْبَرَاءُ مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ
Nga amaze okutugamba [‘Amru Bin Muhammad Abu Sa’id i.e. Al ‘Anqazi] yagamba nti; Nga amaze okutubuulira [Israil] okuva ku [Abu Ishaq] okuva ku [Al Barra’ Bin ‘Azib], yagamba nti; Abu Bakr yagula essanduuko okuva ku ‘Azib ku dirham kkumi na ssatu, Al Barra’ yagamba; awo Abu Bakr n’agamba Azib nti; 'Mugambe Al Barro amutwale ewange'. Bwatyo ‘Azibu n’addamu nti; ‘Nedda, okuggyako nga oyagala okutubuulira ku bye mwakola nga Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam avuddeyo naawe’. agamba nti; awo [Abu Bakr] n’agamba nti; 'Twafuluma nga tutambula ekiro ne tusitula sipiidi mu kkubo emisana n'ekiro kye twayitamu, bwe twatuuka mu ttuntu ng'enjuba eri waggulu butereevu, natunula okwetooloola okulaba oba waliwo we tuddukira, oluvannyuma lw'akaseera katono nalaba olwazi olunene ne ndusemberera ne kizuulibwa nti waliwo akatundu akatono - akafulumye mu - akaali kabikkiddwa ekisiikirize ky'olwazi, bwentyo ne nsengejja ekifo ne nsaasaanya a ekyambalo eky’amaliba eri Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam, olwo nagamba nti; "Gala, ggwe omubaka wa Allah," olwo n'agalamira, olwo ne nfuluma okulaba oba waliwo atunudde, amangu ago ne ndaba omulunzi w'embuzi, ne mmubuuza; ‘Oli wa ani omuvubuka?’. n’addamu nti; ‘ya musajja okuva e Quraysh,’ olwo n’ayogera erinnya lye ne mmutegeera, ne nziramu okubuuza; ‘Embuzi yo efulumya amata? ' n'addamu nti; 'yes' bwe nnaddamu okubuuza; ‘Ojja kunfumbira amata? ' n'addamu nti; 'Yee' bwentyo namulagira akwate emu ku mbuzi ze nayoza amata g'embuzi n'engalo ze okuva mu nfuufu, naleeta geriba ey'amaliba ng'eriko olugoye olubikka ku mumwa, olwo n'ankama amata amatono ne nfuka amazzi ku geriba wansi aleme kubuguma nnyo, olwo ne nzija ew'omubaka wa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam okuwa ye ekyokunywa, ne kizuuka nga azuukuse mu tulo, ne mmugamba; ‘Ayi Omubaka wa Allah, ginywe’ Yaginywa okutuusa lwe nnawulira nga nfunye obuweerero, olwo ne ŋŋamba nti; ‘Kye kiseera ffe tugende?’. bwetutyo twasitula ng’abantu banoonya era tewali n’omu ku bo yatusanga okuggyako Suraqah Bin Malik Bin Ju’syum ng’ali ku mbalaasi, bwe nnagamba; ‘Ayi Omubaka wa Allah, oyo atuyigga ajja kututuukako’, Nabbi n’addamu nti: ‘tonakuwala, Allah ali naffe’ okutuusa Suraqah bwe yali etusemberera, nga ebanga ly’effumu erimu oba amafumu abiri oba amafumu asatu, nagamba nti; 'Ayi Omubaka wa Allah, oyo atuyigga - ajja kutukwata' era nze -mu kiseera ekyo- nnali nkaaba, Nabbi n'abuuza nti: 'lwaki okaaba?' Naddamu nti; ‘By Allah, sikaaba kubanga nze nneeraliikirira, wabula nkaaba kubanga nneeraliikirira ku ggwe’ olwo Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam n’asaba nti: ‘tumulekera -Suraqah- nga bw’oyagala’ olwo ebigere okutuuka mu lubuto lw’embalaasi ya Suraqah ne biseerera mu ttaka amakalu n’abuuka n’agamba nti; ‘Ayi Muhammad, nakimanya dda nti kino kye kikolwa kyo, kale nsaba Allah amponye ku ebyo ebintuuseeko, n’okuyita Allah nja kukuuma amawulire go nga ga kyama eri abo abakunoonya abali emabega wange, era wano we wali ekiwujjo kyange eky’obusaale obw’amaliba, kwata obumu ku busaale, mu butuufu ojja kuyita mu ŋŋamira zange n’embuzi mu kifo kino ne kino, kale mubaggyako olw’ebyetaago byo’. Abu Bakr yagenda mu maaso, olwo Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam n’addamu nti; 'Sikyetaaga' awo Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam n'amusabira kale Suraqah n'asumululwa - okuva mu katyabaga akaamutuukako - n'adda mu mikwano gye, Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam n'agenda mu maaso n'olugendo lwe nange, bwe twatuuka e Madiina, abantu ne batwaniriza ne bafuluma mu nguudo ne ku busolya bw'amayumba, p Abaweereza n’abaana baavaayo mangu nga bagamba nti; ‘Allah ye mukulu, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam azze, Muhammad azze’. Abantu baali bakaayana nti ani ku bo eyalina eddembe okubeera n’ennyumba ye okubeera naye, kale Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam n’agamba nti: ‘ekiro kino nja kusula mu maka ga Bani Najar kojja Abdul MuTalib okubawa ekitiibwa,’ kale bwe bwakeera enkeera n’avaawo nga bwe yalagira. Barra’ Bin Azib yagambye nti; 'Muhajirin eyasooka okujja gye tuli yali Mush'ab Bin Umair, muganda wa Bani Abdud Dar, oluvannyuma Ibnu Ummi Maktum, eyali muzibe, muganda wa Bani Fihri, oluvannyuma Umar Bin Al Khaththab n'abantu amakumi abiri ne bavuga, bwe tutyo ne tusaba; ‘Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam yakola ki?’. n’addamu nti; ‘yali emabega wange’, olwo Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam n’atuuka ne Abu Bakr, Barro’ n’agamba nti; ‘Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam teyandituuse -mu Madina- okuggyako nga mu kiseera ekyo nnali nkwata mu mutwe ebbaluwa eziwerako okuva ewa Al Mufashal’. Isiraeri yagamba nti; 'Barro' yali mukwano gwa Ansar okuva e Banu Haritsah'.
Imam Ahmad : 4
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ قَالَ قَالَ إِسْرَائِيلُ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ عَنْ زَيْدِ بْنِ يُثَيْعٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَهُ بِبَرَاءَةٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا نَفْسٌ مُسْلِمَةٌ مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُدَّةٌ فَأَجَلُهُ إِلَى مُدَّتِهِ وَاللَّهُ بَرِيءٌ مِنْ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ قَالَ فَسَارَ بِهَا ثَلَاثًا ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ الْحَقْهُ فَرُدَّ عَلَيَّ أَبَا بَكْرٍ وَبَلِّغْهَا أَنْتَ قَالَ فَفَعَلَ قَالَ فَلَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ بَكَى قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدَثَ فِيَّ شَيْءٌ قَالَ مَا حَدَثَ فِيكَ إِلَّا خَيْرٌ وَلَكِنْ أُمِرْتُ أَنْ لَا يُبَلِّغَهُ إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي
Bwe yamala okutugamba [Waki’] n’agamba nti; agambye [Isirayiri]; agambye [Abu Ishaq]; okuva ku [Zaid Bin Yutsai’] okuva ku [Abu Bakr] nti Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yamusindika n’ekiwandiiko ekiraga obwetwaze okuva ku bantu b’e Makkah; 'Olwo nga tewali mushiriku agenda ku Hijja oluvannyuma lw'omwaka guno, tewali ajja kukola Tawaf nga ali bukunya era tajja kuyingira mu ggulu okujjako Omusiraamu, oyo yenna alina endagaano wakati we n'omubaka wa Allah, ekkomo liri ku nkomerero y'endagaano, era Allah n'omubaka we bajja kuba ba ddembe okuva mu bashirika'. YAzid yagambye nti; bwatyo n’agenda n’abantu basatu. Awo N’agamba Ali nti; 'mugoberere era ozzeeyo Abu Bakr gyendi n'okutuusa ekigambo kyo'. bwatyo bwe yakola, bwe yagamba; Abu Bakr bweyajja ewa Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam, yakaaba n’abuuza nti; ‘Ayi Omubaka wa Allah, waliwo ekintuuseeko?’. n’addamu nti; 'Tewali kikutuuseeko okuggyako ekirungi, naye nnalagirwa ensonga eno ereme kutuusibwa okuggyako nze oba omu ku nze'.
Imam Ahmad : 5
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُمَيْرٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَوْسَطَ قَالَ خَطَبَنَا أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَقَامِي هَذَا عَامَ الْأَوَّلِ وَبَكَى أَبُو بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَلُوا اللَّهَ الْمُعَافَاةَ أَوْ قَالَ الْعَافِيَةَ فَلَمْ يُؤْتَ أَحَدٌ قَطُّ بَعْدَ الْيَقِينِ أَفْضَلَ مِنْ الْعَافِيَةِ أَوْ الْمُعَافَاةِ عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ مَعَ الْبِرِّ وَهُمَا فِي الْجَنَّةِ وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّهُ مَعَ الْفُجُورِ وَهُمَا فِي النَّارِ وَلَا تَحَاسَدُوا وَلَا تَبَاغَضُوا وَلَا تَقَاطَعُوا وَلَا تَدَابَرُوا وَكُونُوا إِخْوَانًا كَمَا أَمَرَكُمْ اللَّهُ تَعَالَى
Atugambye [Muhammad Bin Ja’far] yagamba nti; Nga amaze okutunyumiza [Syu’bah] okuva ku [Yazid Bin Khumair] okuva ku [Sulaim Bin ‘Amir] okuva ku [Ausath], yagamba nti; [Abu Bakr] yatubuulira n’agamba nti; Rasullah shallallahu 'alaihi wasallam yayimirira mu kifo kyange mu mwaka ogusooka. Awo Abu Bakr n’akaaba, oluvannyuma n’agamba nti; saba Allah Al mu'Aafaat - okusonyiwa - oba agamba Al 'Aa'fiyah - obukuumi -, kubanga tewali aweebwa kintu kisinga Al 'Aa'fiyah oba Al mu'Aafaat oluvannyuma lw'okukkiriza, beera mwesimbu kubanga obwesimbu buli wamu n'empisa ennungi era bombi bali mu ggulu, era weewale obulimba kubanga obulimba buli wamu n'obubi era bombi bali mu geyena, era temukwatirwa buggya, mubeere mulabe, . era temusalako nkolagana ya mukwano n’okuva ku munne, Naye mubeere ba luganda nga Allah Ta’ala bwe yalagira.’
Imam Ahmad : 6
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَأَبُو عَامِرٍ قَالَا حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِيهِ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ حِينَ ذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ فِي هَذَا الْقَيْظِ عَامَ الْأَوَّلِ سَلُوا اللَّهَ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ وَالْيَقِينَ فِي الْآخِرَةِ وَالْأُولَى
Kitugambye nti [Abdurrahman Bin Mahdi] ne [Abu ‘Amir] bombi baagamba nti; Nga amaze okutubuulira [Zuhair i.e. Ibnu Muhammad] okuva ku [Abdullah i.e. Ibnu Muhammad Bin ‘Aqil] okuva ku [Mu’adz Bin Rifa’ah Bin Rafi’ Al Ansari] okuva ku kitaawe i.e. [Rifa’ah Bin Rafi’] yagamba nti; Nawulira [Abu Bakar Ash Siddiq] ng’abuulira okuva ku kituuti kya Rasullah sallallaahu ‘alaihi wasallam, olwo ng’agamba nti; ‘Nnawulira Rasullah shallallahu ‘alaihi wasallam ng’agamba,’ era Abu Bakr n’akaaba bwe yayogera erinnya lya Rasullah shallallahu ‘alaihi wasallam, olwo n’asirika okuva mu maziga ge n’agamba nti; ‘Nnawulira Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam ng’agamba ku lunaku olw’ebbugumu, olw’ebbugumu nga luno mu mwaka ogusooka nti: ‘saba Allah okusonyiyibwa, obukuumi n’obwesige mu nkomerero n’ensi’.
Imam Ahmad : 7
حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي عَتِيقٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ
Nga amaze okutugamba [Abu Kamil], yagamba nti; Kitugambye [Hammad, kwe kugamba Ibn Salamah] okuva ku [Ibn Abu ‘Atiq] okuva ku [kitaawe] okuva ku [Abu Bakr], nti Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba nti: ‘Siwak kirongoosa kamwa era asiimibwa Allah’.
Imam Ahmad : 8
حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِّمْنِي دُعَاءً أَدْعُو بِهِ فِي صَلَاتِي قَالَ قُلْ اللَّهُمَّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي ظُلْمًا كَثِيرًا وَلَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ فَاغْفِرْ لِي مَغْفِرَةً مِنْ عِنْدِكَ وَارْحَمْنِي إِنَّكَ أَنْتَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ و قَالَ يُونُسُ كَبِيرًا حَدَّثَنَاه حَسَنٌ الْأَشْيَبُ عَنْ ابْنِ لَهِيعَةَ قَالَ قَالَ كَبِيرًا
Nga amaze okutugamba [Hasyim Bin Al Qasim] yagamba nti; Bwe yamala okutugamba [Al Laits] yagamba nti; Ang’ambye [Yazid Bin Abu Habib] okuva ku [Abul Khair] okuva ku [Abdullah Bin ‘Amru] okuva ku [Abu Bakar Ash Shiddiq] nti yagamba Rasulllah nti; 'njigiriza Du'a gye nsaala nayo mu ssaala yange,' Yaddamu nti: 'soma, Allahumma Inii Zhalamtu Nafsii Zhulman Katsiiro, Walaa Yaghfirudz Dzunuuba Illaa Anta, Faghfirlii maghfiratan Min 'Indika Warhamnii Innaka Antal Ghofuurur Rahiim '-Ayi Allah, nneesonyiwa nnyo, era tewali ayinza kusonyiwa yange ebibi okuggyako Ggwe olwo nsonyiwa ebibi byange n’okusonyiwa okuva ku ludda lwo era onsaasire, mazima ggwe asinga okusonyiwa, asinga okusaasira-'. [Yona] yagamba nti; 'kabiiraa -big-,' atunyumizza [Hasan Al Asy yab] okuva ku [Ibn Lahi'ah] yagamba; yagamba nti: 'kabiiraa -kinene-'.
Imam Ahmad : 9
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ فَاطِمَةَ وَالْعَبَّاسَ أَتَيَا أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَلْتَمِسَانِ مِيرَاثَهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُمَا حِينَئِذٍ يَطْلُبَانِ أَرْضَهُ مِنْ فَدَكَ وَسَهْمَهُ مِنْ خَيْبَرَ فَقَالَ لَهُمْ أَبُو بَكْرٍ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ إِنَّمَا يَأْكُلُ آلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذَا الْمَالِ وَإِنِّي وَاللَّهِ لَا أَدَعُ أَمْرًا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصْنَعُهُ فِيهِ إِلَّا صَنَعْتُهُ
Bwe yamala okutugamba [Abdurrazzaq] n’agamba nti; Kitutegeezeddwa [Ma’mar] okuva ku [Az Zuhri] okuva ku [’Urwah] okuva ku [Aisyah], nti Fatimah ne Al Abbas bajja ewa Abu Bakr, bombi nga baagala omugabo ku busika bwabwe okuva eri Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam, bombi bwe baasaba ettaka lye mu lutalo lw’e Fadak n’omugabo gwe okuva mu lutalo lw’e Khaibar, olwo [Abu Bakar] n’agamba bo; Mu butuufu, nawulira Omubaka wa Allah ng’agamba nti: ‘Tetusikira, obugagga bwe tuleka bufuuka sadaaka, ab’omu maka ga Muhammad baliira ku bugagga buno bwokka’. Kale, Allah, sijja kuleka kintu kye nnalaba Rasulullah ng’akola okuggyako nga ddala nkikoze’.
Imam Ahmad : 10
حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ قَالَ حَدَّثَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ الْحَارِثِ يَقُولُ إِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى هَذَا الْمِنْبَرِ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي هَذَا الْيَوْمِ مِنْ عَامِ الْأَوَّلِ ثُمَّ اسْتَعْبَرَ أَبُو بَكْرٍ وَبَكَى ثُمَّ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ لَمْ تُؤْتَوْا شَيْئًا بَعْدَ كَلِمَةِ الْإِخْلَاصِ مِثْلَ الْعَافِيَةِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ
Nga amaze okutugamba [Abu Abdurrahman Al Muqri’] yagamba nti; Nga amaze okutugamba [Haiwah Bin Syuraih] yagamba nti; Nawulira [Abdul Malik Bin Al Harith] ng’agamba nti; Mazima [Abu Hurairah] yagamba nti; Nawulira [Abu Bakar Ash Siddiq] ng’agamba ku kituuti kino; Nawulira Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam ng’agamba ku lunaku luno olw’omwaka ogusooka, olwo Abu Bakr n’abulwa nnyo mu magezi n’akaaba n’oluvannyuma n’agamba nti; Nawulira Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) ng’agamba nti: ‘Toweebwa kintu - ekiri mu kifo eky’oku ntikko - oluvannyuma lw’ekibonerezo ekituufu nga Al Afiyah - obukuumi -, kale saba Allah Al Afiyah’.
Imam Ahmad : 11
حَدَّثَنَا عَفَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ قَالَ أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ حَدَّثَهُ قَالَ قُلْتُ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ فِي الْغَارِ وَقَالَ مَرَّةً وَنَحْنُ فِي الْغَارِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ نَظَرَ إِلَى قَدَمَيْهِ لَأَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ قَالَ فَقَالَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا
Bwe yamala okutugamba [‘Affan] n’agamba nti; Bwe yatugamba [Hammam], n’agamba nti; atutegeezezza [Thabit] okuva ku [Anas] nti [Abu Bakar] amugambye, ye -Abu Bakar- yagamba; Nagamba Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam bwe yali mu mpuku, - mu nnyiriri endala yagamba nti; 'era twali mu mpuku, - era singa omu ku bo yalabye ebigere bye ebibiri, banditulabye okuva wansi w'ebigere bye', olwo n'agamba nti: ‘Ayi Abu Bakr, olowooza ki ku bantu babiri, Allah si wa kusatu ku bombi’.
Imam Ahmad : 12
حَدَّثَنَا رَوْحٌ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ سُبَيْعٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الدَّجَّالَ يَخْرُجُ مِنْ أَرْضٍ بِالْمَشْرِقِ يُقَالُ لَهَا خُرَاسَانُ يَتَّبِعُهُ أَقْوَامٌ كَأَنَّ وُجُوهَهُمْ الْمَجَانُّ الْمُطْرَقَةُ
Bwe yamala okutugamba [Rauh] n’agamba nti; Atubuulidde [Ibn Abi ‘Arubah] okuva ku [Abu At Taiyyah] okuva ku [Al Mughirah Bin Subai’] okuva ku [‘Amru Bin Huraits] okuva ku [Abu Bakar Ash Shiddiq], yagamba; ‘Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yatugamba nti Dajjal ajja kuva mu kitundu eky’ebuvanjuba eky’ensi ekiyitibwa Khurasan, abantu bangi bajja kumugoberera, nga amaaso gaabwe galinga engabo ezikubiddwa ennyondo’.
Imam Ahmad : 13
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى صَاحِبُ الدَّقِيقِ عَنْ فَرْقَدٍ عَنْ مُرَّةَ بْنِ شَرَاحِيلَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بَخِيلٌ وَلَا خَبٌّ وَلَا خَائِنٌ وَلَا سَيِّئُ الْمَلَكَةِ وَأَوَّلُ مَنْ يَقْرَعُ بَابَ الْجَنَّةِ الْمَمْلُوكُونَ إِذَا أَحْسَنُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَفِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَوَالِيهِمْ
Nga amaze okutugamba [Abu Sa’id] eyali omuddu wa Bani Hashim, yagamba nti; Atugambye [Shadaqah Bin Musa] mukwano gwe Ad Daqiq, okuva ku [Farqad] okuva ku [Murrah Bin Syarahil] okuva ku [Abu Bakar Ash Shiddiq], yagamba nti; Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) yagamba nti: ‘Wadde tewali kuyingira mu ggulu abo abayaaye, abafere, abakodo, wadde abo abeeyisa mu ngeri ey’obugwenyufu, n’abantu abagenda okusooka okukonkona ku mulyango gw’eggulu bajja kuba baddu abalungi mu kutuukiriza ebyo ebiri wakati waabwe ne Allah Azza wa Jalla n’ebyo ebiri wakati waabwe ne mukama waabwe’.
Imam Ahmad : 14
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ عَبْد اللَّهِ وَسَمِعْتُهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جُمَيْعٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْسَلَتْ فَاطِمَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْتَ وَرِثْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمْ أَهْلُهُ قَالَ فَقَالَ لَا بَلْ أَهْلُهُ قَالَتْ فَأَيْنَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِذَا أَطْعَمَ نَبِيًّا طُعْمَةً ثُمَّ قَبَضَهُ جَعَلَهُ لِلَّذِي يَقُومُ مِنْ بَعْدِهِ فَرَأَيْتُ أَنْ أَرُدَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالَتْ فَأَنْتَ وَمَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْلَمُ
Atubuulidde [Abdullah Bin Muhammad Bin Abu Syaibah]. Abdullah yagambye nti; era nkiwulidde okuva eri Abdullah Bin Abu Syaibah, n’agamba nti; Atugambye [Muhammad Bin Fudlail] okuva ku [Al Walid Bin Jumai’] okuva ku [Abu Ath Thufail] yagamba nti; Nabbi bwe yafa, Fatima yawandiikira Abu Bakr ebbaluwa nga mulimu; ‘Ggwe oba ab’omu maka go musikira Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam?’. N’addamu nti; ‘Ssaakisikira, naye ab’omu maka ge baakisikira,’ Fatima bwe yagambye; ‘Awo emigabo gya Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam giri ludda wa?’. Kale [Abu Bakr] n’agamba nti; ‘Mazima nawulira Omubaka wa Allah ng’agamba nti; ‘Mazima ddala Allah bw’aliisa Nabbi, olwo n’afa, olwo Ye - Allah - n’agikolera abo abajja oluvannyuma lwe’, olwo ngenderera okugiddiza Abasiraamu’. awo Fatima n’agamba nti; 'Awo ggwe omanyi bulungi ebyo bye muwulidde okuva eri Omubaka wa Allah'.
Imam Ahmad : 15
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْحَاقَ الطَّالَقَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ الْمَازِنِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو نَعَامَةَ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُنَيْدَةَ الْبَرَاءُ بْنُ نَوْفَلٍ عَنْ وَالَانَ الْعَدَوِيِّ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ فَصَلَّى الْغَدَاةَ ثُمَّ جَلَسَ حَتَّى إِذَا كَانَ مِنْ الضُّحَى ضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ مَكَانَهُ حَتَّى صَلَّى الْأُولَى وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ كُلُّ ذَلِكَ لَا يَتَكَلَّمُ حَتَّى صَلَّى الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ ثُمَّ قَامَ إِلَى أَهْلِهِ فَقَالَ النَّاسُ لِأَبِي بَكْرٍ أَلَا تَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا شَأْنُهُ صَنَعَ الْيَوْمَ شَيْئًا لَمْ يَصْنَعْهُ قَطُّ قَالَ فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَعَمْ عُرِضَ عَلَيَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَأَمْرِ الْآخِرَةِ فَجُمِعَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ بِصَعِيدٍ وَاحِدٍ فَفَظِعَ النَّاسُ بِذَلِكَ حَتَّى انْطَلَقُوا إِلَى آدَمَ عَلَيْهِ السَّلَام وَالْعَرَقُ يَكَادُ يُلْجِمُهُمْ فَقَالُوا يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُو الْبَشَرِ وَأَنْتَ اصْطَفَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ قَالَ لَقَدْ لَقِيتُ مِثْلَ الَّذِي لَقِيتُمْ انْطَلِقُوا إِلَى أَبِيكُمْ بَعْدَ أَبِيكُمْ إِلَى نُوحٍ { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ } قَالَ فَيَنْطَلِقُونَ إِلَى نُوحٍ عَلَيْهِ السَّلَام فَيَقُولُونَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ فَأَنْتَ اصْطَفَاكَ اللَّهُ وَاسْتَجَابَ لَكَ فِي دُعَائِكَ وَلَمْ يَدَعْ عَلَى الْأَرْضِ مِنْ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا فَيَقُولُ لَيْسَ ذَاكُمْ عِنْدِي انْطَلِقُوا إِلَى إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ اتَّخَذَهُ خَلِيلًا فَيَنْطَلِقُونَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَيْسَ ذَاكُمْ عِنْدِي وَلَكِنْ انْطَلِقُوا إِلَى مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ كَلَّمَهُ تَكْلِيمًا فَيَقُولُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَام لَيْسَ ذَاكُمْ عِنْدِي وَلَكِنْ انْطَلِقُوا إِلَى عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ فَإِنَّهُ يُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَيُحْيِي الْمَوْتَى فَيَقُولُ عِيسَى لَيْسَ ذَاكُمْ عِنْدِي وَلَكِنْ انْطَلِقُوا إِلَى سَيِّدِ وَلَدِ آدَمَ فَإِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الْأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ انْطَلِقُوا إِلَى مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَيَشْفَعَ لَكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ فَيَنْطَلِقُ فَيَأْتِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلَام رَبَّهُ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ائْذَنْ لَهُ وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ قَالَ فَيَنْطَلِقُ بِهِ جِبْرِيلُ فَيَخِرُّ سَاجِدًا قَدْرَ جُمُعَةٍ وَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَقُلْ يُسْمَعْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ قَالَ فَيَرْفَعُ رَأْسَهُ فَإِذَا نَظَرَ إِلَى رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ خَرَّ سَاجِدًا قَدْرَ جُمُعَةٍ أُخْرَى فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ قَالَ فَيَذْهَبُ لِيَقَعَ سَاجِدًا فَيَأْخُذُ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلَام بِضَبْعَيْهِ فَيَفْتَحُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْهِ مِنْ الدُّعَاءِ شَيْئًا لَمْ يَفْتَحْهُ عَلَى بَشَرٍ قَطُّ فَيَقُولُ أَيْ رَبِّ خَلَقْتَنِي سَيِّدَ وَلَدِ آدَمَ وَلَا فَخْرَ وَأَوَّلَ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الْأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا فَخْرَ حَتَّى إِنَّهُ لَيَرِدُ عَلَيَّ الْحَوْضَ أَكْثَرُ مِمَّا بَيْنَ صَنْعَاءَ وَأَيْلَةَ ثُمَّ يُقَالُ ادْعُوا الصِّدِّيقِينَ فَيَشْفَعُونَ ثُمَّ يُقَالُ ادْعُوا الْأَنْبِيَاءَ قَالَ فَيَجِيءُ النَّبِيُّ وَمَعَهُ الْعِصَابَةُ وَالنَّبِيُّ وَمَعَهُ الْخَمْسَةُ وَالسِّتَّةُ وَالنَّبِيُّ وَلَيْسَ مَعَهُ أَحَدٌ ثُمَّ يُقَالُ ادْعُوا الشُّهَدَاءَ فَيَشْفَعُونَ لِمَنْ أَرَادُوا وَقَالَ فَإِذَا فَعَلَتْ الشُّهَدَاءُ ذَلِكَ قَالَ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ أَدْخِلُوا جَنَّتِي مَنْ كَانَ لَا يُشْرِكُ بِي شَيْئًا قَالَ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَالَ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ انْظُرُوا فِي النَّارِ هَلْ تَلْقَوْنَ مِنْ أَحَدٍ عَمِلَ خَيْرًا قَطُّ قَالَ فَيَجِدُونَ فِي النَّارِ رَجُلًا فَيَقُولُ لَهُ هَلْ عَمِلْتَ خَيْرًا قَطُّ فَيَقُولُ لَا غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ أُسَامِحُ النَّاسَ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَسْمِحُوا لِعَبْدِي كَإِسْمَاحِهِ إِلَى عَبِيدِي ثُمَّ يُخْرِجُونَ مِنْ النَّارِ رَجُلًا فَيَقُولُ لَهُ هَلْ عَمِلْتَ خَيْرًا قَطُّ فَيَقُولُ لَا غَيْرَ أَنِّي قَدْ أَمَرْتُ وَلَدِي إِذَا مِتُّ فَأَحْرِقُونِي بِالنَّارِ ثُمَّ اطْحَنُونِي حَتَّى إِذَا كُنْتُ مِثْلَ الْكُحْلِ فَاذْهَبُوا بِي إِلَى الْبَحْرِ فَاذْرُونِي فِي الرِّيحِ فَوَاللَّهِ لَا يَقْدِرُ عَلَيَّ رَبُّ الْعَالَمِينَ أَبَدًا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِمَ فَعَلْتَ ذَلِكَ قَالَ مِنْ مَخَافَتِكَ قَالَ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ انْظُرْ إِلَى مُلْكِ أَعْظَمِ مَلِكٍ فَإِنَّ لَكَ مِثْلَهُ وَعَشَرَةَ أَمْثَالِهِ قَالَ فَيَقُولُ لِمَ تَسْخَرُ بِي وَأَنْتَ الْمَلِكُ قَالَ وَذَاكَ الَّذِي ضَحِكْتُ مِنْهُ مِنْ الضُّحَى
Nga amaze okutugamba [Ibrahim Bin Ishaq Ath Thalaqani] yagamba nti; Nga amaze okuntegeeza [An Nadlar Bin Syumail Al Mazini] yagamba nti; Bwe yamala okuntegeeza [Abu Na’amah] n’agamba nti; Nga amaze okuntegeeza [Abu Hunaidah Al Barra’ Bin Naufal] okuva ku [Walan Al ‘Adawi] okuva ku [Hudzaifah] okuva ku [Abu Bakar Ash Shiddiq] yagamba nti; ‘Olumu ku makya Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yasaala esswala y’oku makya. Olwo n’atuula, okutuusa ekiseera kya dhuha bwe kyatuuka, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam n’aseka, olwo n’atuula mu kifo kye ekyasooka okutuusa lwe yasaala emisana, eswala za Asr ne Maghrib, teyayogera okutuusa esswala ey’akawungeezi ku nkomerero y’ekiro, olwo n’adda eka mu maka ge, olwo abantu ne bagamba Abu Bakr; ‘Lwaki temubuuza Omubaka wa Allah kiki kyeyakola leero, wadde nga yali takikolangako?’. n’agamba nti; awo n’amubuuza, bwatyo n’addamu nti: ‘ye, ndaze ekigenda okubaawo mu nsonga z’ensi n’enkomerero, kale abo abaaliwo edda n’abo abajja ne bakuŋŋaana mu kifo kimu, olwo abantu ne batya kino, bwe batyo ne bajja eri Adamu ng’entuuyo kumpi zibabisse, ne bagamba nti; ‘Ayi Adam, ggwe kitaawe w’obuntu era Allah ‘azza wajalla yakulonda, kale saba Mukama wo atuwolereza,’ Adam bwe yaddamu; ‘Nange ntunuulidde ekyo ky’oyolekedde, genda ewa kitaawo oluvannyuma lwa kitaawo, ye Nuuwa,’ mazima Allah yalonze Adamu, Nuuwa, amaka ga Ibulayimu n’amaka ga ‘Imran ku bantu bonna’. Awo ne bajja eri Nuuwa ne bagamba nti; ‘Tuwe okuwolereza mu maaso ga Rabb wo, kubanga Allah yakulonda era n’addamu essaala yo era talekawo nnyumba yonna mu bakaafiiri ku nsi’. Awo Nuuwa n’agamba nti; 'Siyinza kukuwolereza, kale genda eri Ibrahim, kubanga Allah yamufudde omwagalwa we'. Awo ne bagenda eri Ibrahim, Ibrahim n’agamba nti; 'Siyinza kukuwolereza, genda eri Musa, kubanga lumu Allah yayogera naye butereevu'. Awo Musa n’addamu nti; 'Sirina kye musaba, kale genda ewa Isa bin Maryam, mazima asobola okuwonya abazibe b'amaaso, abalwadde n'okuzza abafu mu bulamu'. Awo Yesu n’addamu nti; ‘Sirina ky’osaba, naye genda ewa mukama wo, mutabani wa Adam, kubanga entaana ye y’ejja okusooka okuggulwawo ku lunaku lw’amazuukira, genda ewa Muhammad shallallahu ‘alaihi wasallam, mazima ajja kukuwolereza mu maaso ga Rabb wo’. Yagambye nti; ‘Bw’atyo n’agenda, olwo Jibril n’ayolekera Mukama we, olwo Allah n’agamba nti: ‘mukkirize - mwegayirire - era omuwe amawulire amalungi ag’eggulu’. agamba nti; awo Jibril n’agenda n’amawulire amalungi, olwo Muhammad n’avunnama n’avunnama okumala Olwokutaano lumu, olwo Allah n’agamba nti: ‘yimusa omutwe gwo, ayi Muhammad, gamba nti ojja kuwulirwa era weegayirira, oweereddwa olukusa okuwolereza’. agamba nti; bwatyo n’ayimusa omutwe era bwe yatunuulira Mukama we n’avunnama ng’agondera Olwokutaano olulala, era Allah nate n’agamba nti: ‘yimusa omutwe mugambe nti ojja kuwulirwa, weegayirira, okkirizibwa okuwolereza’. agamba nti; yagenda okuvunnama, era Gabulyeri n’akwata emikono gye gyombi, oluvannyuma n’aggulawo essaala eyali teggulwawo eri omuntu yenna, bw’atyo n’agamba nti; ‘Ayi Rabb wange, ontonda mbeere mukama w’omwana wa Adamu era tewali kwegulumiza, onfudde eyasooka okuggulwawo entaana ye ku lunaku lw’amazuukira era tewali malala, okutuusa lw’okola abantu abajja mu nnyanja yange bangi nga bwe bali wakati wa Shon’a ne Ailah,’ olwo ne kigambibwa nti; ‘Muyite aba Shiddiqin bawolereze’, olwo ne kigambibwa nti; ‘Muyite aba Nabs Nze'. Yagambye nti; awo Nabbi n’ajja n’ekibinja ky’abagoberezi be, era waaliwo Nabbi eyalina abagoberezi bataano oba mukaaga, era waaliwo Nabbi nga talina bagoberezi, olwo ne kigambibwa nti; 'Muyite abajulizi bawolereza be baagala'. era Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam n’agenda mu maaso; kale abajulizi bwe baakola bwe batyo, Nabbi n’agamba nti: Allah yagamba nti ‘Nze musaasizi nnyo mu basaasira, muyingire mu ggulu lyange abo abatalina kye bakwatagana nange’. n’agamba nti; awo ne bayingira mu ggulu. N’agamba nti: Olwo Allah n’agamba nti: ‘Tunule mu geyena, osangayo omuntu yenna eyakoze ekirungi? ‘Agamba nti; Bwe batyo ne bafuna omusajja, olwo Allah n’amubuuza nti: ‘Waliwo ekirungi kyonna ky’okoze? ' omusajja n'addamu nti; 'Nedda, okuggyako nti emabegako ebintu nnanguyirizza abantu mu nsonga z'okugula n'okutunda'. Kale Allah n’agamba nti: ‘mwanguyize omuddu wange nga bwe yayanguyira abaddu bange abalala’. Awo ne baggya omusajja mu geyena, Allah n’amubuuza nti; ‘Waliwo ebikolwa ebirungi by’okoze? ' n'addamu nti; 'Nedda, okuggyako nga nagambye omwana wange nti bwe nfa, onyoke n'omuliro olwo onsere ng'obuwunga, olwo butwale mu nnyanja obusaasaanye mu bbanga, olwo ne Allah, Mukama w'ensi zonna, tekijja kusobola kunzizaayo nate'. Awo Allah n’agamba nti: ‘Lwaki wakola ekyo? ' n'addamu nti; 'olw'okutya Ggwe'. Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagenda mu maaso: olwo Allah n’agamba nti: ‘laba obwakabaka obw’obwakabaka obusinga ekitiibwa, olwo mazima gy’oli bufaanana, wadde emirundi kkumi okusinga bwe buli’. Nabbi yagenda mu maaso nti: omuddu n’agamba nti; 'lwaki onvuma nga oli kabaka?' Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam yagamba: ‘ekyo kye kyansesa edda’.
Imam Ahmad : 16
حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ يَعْنِي ابْنَ مُعَاوِيَةَ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا قَيْسٌ قَالَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَحَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَأَثْنَى عَلَيْهِ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَإِنَّكُمْ تَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَوْضِعِهَا وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوْا الْمُنْكَرَ وَلَا يُغَيِّرُوهُ أَوْشَكَ اللَّهُ أَنْ يَعُمَّهُمْ بِعِقَابِهِ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَقُولُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ مُجَانِبٌ لِلْإِيمَانِ
Nga amaze okutugamba [Hasyim Bin Al Qasim] yagamba nti; Nga amaze okutugamba [Zuhair okugeza Ibn Mu’awiyah] yagamba nti; Atugambye [Isma’il Bin Abu Khalid] yagamba nti; Bwe yamala okutugamba [Qais], n’agamba nti; ’ [Abu Bakr] yayimirira n’atendereza Allah n’amutukuza, olwo n’agamba nti; ‘Abange abantu, mazima musoma Aya eno: ‘Abange mmwe abakkiriza, mulina obuvunanyizibwa ku buli omu ku mmwe, tekijja kubatuusaako bulabe wadde omuntu omutono abula... -okutuusa ku nkomerero y’aya-, ne mugiteeka mu kifo, nawulira Omubaka wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam ng’agamba nti: ‘Mazima abantu bwe balaba ebibi, olwo temubikyusa, olwo kiba kitiibwa nti Allah ajja kubasaasaanya ekibonerezo ku bonna.’ Agamba nti; ‘Era nawulira Abu Bakr ng’agamba nti; 'Mmwe abantu, muveeko obulimba, kubanga ddala obulimba bubaggya ku kukkiriza'.
Imam Ahmad : 17
حَدَّثَنَا هَاشِمٌ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ خُمَيْرٍ قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَ بْنَ عَامِرٍ رَجُلًا مِنْ حِمْيَرَ يُحَدِّثُ عَنْ أَوْسَطَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَوْسَطَ الْبَجَلِيِّ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ سَمِعَهُ حِينَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْأَوَّلِ مَقَامِي هَذَا ثُمَّ بَكَى ثُمَّ قَالَ عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّهُ مَعَ الْبِرِّ وَهُمَا فِي الْجَنَّةِ وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّهُ مَعَ الْفُجُورِ وَهُمَا فِي النَّارِ وَسَلُوا اللَّهَ الْمُعَافَاةَ فَإِنَّهُ لَمْ يُؤْتَ رَجُلٌ بَعْدَ الْيَقِينِ شَيْئًا خَيْرًا مِنْ الْمُعَافَاةِ ثُمَّ قَالَ لَا تَقَاطَعُوا وَلَا تَدَابَرُوا وَلَا تَبَاغَضُوا وَلَا تَحَاسَدُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا
Bwe yatubuulira [Hasyim] n’agamba nti; Bwe yamala okutubuulira [Shu’bah] n’agamba nti; antegeezezza [Yazid Bin Khumair] yagambye nti; Nawulira [Sulaim Bin ‘Amir] omusajja okuva e Himyar, ng’anyumya emboozi okuva ewa [Ausath Bin Isma’il Bin Ausath Al Bajali] eyanyumya emboozi okuva ewa [Abu Bakar], nti yakiwulira ng’omubaka wa Allah (okusaasira n’emirembe bibeere ku ye) afudde, n’agamba nti; Omubaka wa Allah yayimirira mu mwaka ogusooka mu kifo kyange n’oluvannyuma n’akaaba n’agamba nti: ‘Beera mwesimbu, kubanga obwesimbu bugenda n’obulungi era byombi biri mu ggulu, era weewale obulimba, kubanga bali wamu n’ekibi era bombi bali mu geyena, era musabe Allah obulokozi, kubanga mazima tewali aweebwa kintu kyonna oluvannyuma lw’okukkiriza ekyo ekisinga obulokozi’. Olwo n’agenda mu maaso nti ‘temusalako nkolagana, mwewala, mukyawa, era temukwatirwa buggya, wabula mubeere baweereza ba Allah nga muli ab’oluganda’.
Imam Ahmad : 18
حَدَّثَنَا عَفَّانُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَوْدِيِّ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي طَائِفَةٍ مِنْ الْمَدِينَةِ قَالَ فَجَاءَ فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ فَقَبَّلَهُ وَقَالَ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي مَا أَطْيَبَكَ حَيًّا وَمَيِّتًا مَاتَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يَتَقَاوَدَانِ حَتَّى أَتَوْهُمْ فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا أُنْزِلَ فِي الْأَنْصَارِ وَلَا ذَكَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ شَأْنِهِمْ إِلَّا وَذَكَرَهُ وَقَالَ وَلَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَوْ سَلَكَ النَّاسُ وَادِيًا وَسَلَكَتْ الْأَنْصَارُ وَادِيًا سَلَكْتُ وَادِيَ الْأَنْصَارِ وَلَقَدْ عَلِمْتَ يَا سَعْدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَأَنْتَ قَاعِدٌ قُرَيْشٌ وُلَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَبَرُّ النَّاسِ تَبَعٌ لِبَرِّهِمْ وَفَاجِرُهُمْ تَبَعٌ لِفَاجِرِهِمْ قَالَ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ صَدَقْتَ نَحْنُ الْوُزَرَاءُ وَأَنْتُمْ الْأُمَرَاءُ
Bwe yamala okutugamba [‘Affan] n’agamba nti; Nga amaze okutugamba [Abu ‘Awanah] okuva ku [Daud Bin Abdullah Al Audiy] okuva ku [Humaid Bin Abdurrahman] yagamba nti; Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam bwe yafa, [Abu Bakr] yali ku njegoyego z’ekibuga Madiina, ye -Humaid Bin Abdurrahman- yagamba nti; olwo n’ajja n’asumulula olugoye olwali lumubisse mu maaso n’amunywegera n’agamba nti; 'Ndi mwetegefu okukkiriza taata ne maama nga ekinunulo kyo, obulamu bwo n'okufa kwo bwe binaaba birungi, Muhammad shallallahu 'alaihi wasallam afudde, era nga Rabb nnannyini Kaaba'. olwo n’ayogera ku hadith. Agamba nti; 'Awo Abu Bakr ne Umar ne bagenda -ku ba Ansar - abaali bayomba ne bannaabwe ku by'obukulembeze, bwe batyo ne babasisinkana - aba Ansar -, olwo Abu Bakr n'ayogera era teyalekawo kintu kyonna ekyali kibikkuliddwa ku Ansar era nga tewali kintu kyonna Omubaka wa Allah (okusaasira n'emirembe bibeere ku ye) kye yayogerako ku bo okuggyako nga byonna yabyogerako, era n'agamba nti; ‘Mazima ddala mukimanyi dda nti Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) yagamba nti: ‘Singa abantu bayita mu kiwonvu ekimu ate Abaansar ne bayita mu kiwonvu ekirala, olwo nandiyise mu kiwonvu kya Ansar.’. era okimanyi dda, ayi Sa’d, nti Omubaka wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emirembe bibeere ku ye) yagamba nga ggwe otudde -nga tolina ky’okola- nti, ‘aba Quraysh be bavunaanyizibwa ku nsonga eno, kale abantu abakola emirimu gy’abantu bagoberera abantu abakola emirimu gyabwe -Aba Quraysh- n’abantu baabwe abajeemu ne bagoberera abantu baabwe abajeemu’. agamba nti; awo [Sa’d] n’addamu Abu Bakr; 'Muli batuufu, ffe tuli baminisita ate mmwe muli bakulembeze'.
Imam Ahmad : 19
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ قَالَ حَدَّثَنَا الْعَطَّافُ بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَذْكُرُ أَنَّ أَبَاهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرٍ وَهُوَ يَقُولُ قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْعَمَلُ عَلَى مَا فُرِغَ مِنْهُ أَوْ عَلَى أَمْرٍ مُؤْتَنَفٍ قَالَ بَلْ عَلَى أَمْرٍ قَدْ فُرِغَ مِنْهُ قَالَ قُلْتُ فَفِيمَ الْعَمَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ كُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ
Nga amaze okutugamba [Ali Bin ‘Ayyasy] yagamba nti; Nga amaze okutugamba [Al 'Aththaf Bin Khalid] yagamba nti; Ang’ambye [omusajja] okuva mu bantu b’e Bashroh, okuva ku [Thalhah Bin Abdullah Bin Abdurrahman Bin Abu Bakar Ash Shiddiq] yagamba nti; Nawulira [kitange] ng’ayogera nti [kitaawe] yawulira [Abu Bakr] ng’agamba nti; Nabuuza Rasulullah sallallaahu ‘alaihi wasallam nti; ‘Ayi Omubaka wa Allah, ebikolwa byesigamiziddwa ku bintu ebiteereddwawo oba ku bintu ebipya?’. Yaddamu nti: ‘Naye okusinziira ku nsonga ezisaliddwawo’. n’agamba nti, “Nnabuuza; ‘Kale enkola eno ya ki, ggwe Omubaka wa Allah? Yagamba nti: ‘Kyangu buli muntu okukola ebikolwa ebirungi okusinziira ku kigendererwa kye yatondebwa’.
Imam Ahmad : 20
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ أَنَّهُ سَمِعَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يُحَدِّثُ أَنَّ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَزِنُوا عَلَيْهِ حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ يُوَسْوِسُ قَالَ عُثْمَانُ وَكُنْتُ مِنْهُمْ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ فِي ظِلِّ أُطُمٍ مِنْ الْآطَامِ مَرَّ عَلَيَّ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَلَّمَ عَلَيَّ فَلَمْ أَشْعُرْ أَنَّهُ مَرَّ وَلَا سَلَّمَ فَانْطَلَقَ عُمَرُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ مَا يُعْجِبُكَ أَنِّي مَرَرْتُ عَلَى عُثْمَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ وَأَقْبَلَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ فِي وِلَايَةِ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَتَّى سَلَّمَا عَلَيَّ جَمِيعًا ثُمَّ قَالَ أَبُو بَكْرٍ جَاءَنِي أَخُوكَ عُمَرُ فَذَكَرَ أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْكَ فَسَلَّمَ فَلَمْ تَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ فَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ مَا فَعَلْتُ فَقَالَ عُمَرُ بَلَى وَاللَّهِ لَقَدْ فَعَلْتَ وَلَكِنَّهَا عُبِّيَّتُكُمْ يَا بَنِي أُمَيَّةَ قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ أَنَّكَ مَرَرْتَ وَلَا سَلَّمْتَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ صَدَقَ عُثْمَانُ وَقَدْ شَغَلَكَ عَنْ ذَلِكَ أَمْرٌ فَقُلْتُ أَجَلْ قَالَ مَا هُوَ فَقَالَ عُثْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ تَوَفَّى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ عَنْ نَجَاةِ هَذَا الْأَمْرِ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قَدْ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجَاةُ هَذَا الْأَمْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ قَبِلَ مِنِّي الْكَلِمَةَ الَّتِي عَرَضْتُ عَلَى عَمِّي فَرَدَّهَا عَلَيَّ فَهِيَ لَهُ نَجَاةٌ
Bwe yamala okutugamba [Abul Yaman] n’agamba nti; atuloopedde [Syu’aib] okuva ku [Az Zuhri] yagamba; antegeezezza [omusajja omukugu mu by’amateeka okuva mu Ansar], nti yawulira [Uthman Bin ‘Affan] ng’anyumya emboozi; nti waaliwo baswahaaba ba Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam abawerako abaali banakuwavu nga Nabbi sallallaahu ‘alaihi wasallam afudde, kumpi kitundu kyabwe nebafuuka okweraliikirira, Uthman yagamba; ‘Era nali omu ku bo, bwe nnali ntudde mu kisiikirize ky’ekimu ku bbugwe, Umar n’ayita mu maaso gange n’anlamusa, naye nga siwulidde nti yali ayitawo n’anlamusa, kwe kufa okutuusa lwe yasisinkana Abu Bakr, olwo n’amugamba nti; 'Waliwo ekijja okukwewuunyisa, mu butuufu nnayita mu maaso ga Usman ne mmulamusa, naye teyaddamu kulamusa kwange.' Kale ku mulembe gwa Abu Bakr, Umar ne Abu Bakr bajja era bombi ne banlamusa, olwo Abu Bakr n’agamba nti; 'Muganda wo Umar yajja gyendi n'agamba nti yayita mu maaso go n'akulamusa, naye n'otomuddamu, olwo kiki ekyakuleetera okukola ekyo?' n’agamba nti, “Nze naddamu; 'Nze saakikola'. Bwatyo Umar n’agamba nti; ‘Yee, Allah, okikoze, naye kyali kiva ku malala go, ggwe Bani Umayyah.’ N’agamba nti, “Nze naddamu; ‘By Allah, siwulirangako nti oyiseewo n’onlamusa,’ Abu Bakr bwe yagamba; ‘Uthman mutuufu, mazima obadde bbize ne bizinensi ezimu okuva gy’ali,’ bwentyo ne ŋŋamba nti; 'yes' Umar bwe yabuuzizza; ‘Eyo bizinensi ki?’. awo Usman n’agamba nti; ‘Allah yafa Nabbi we sallallaahu ‘alaihi wasallam nga tetunnamubuuza ku bukuumi bw’ensonga eno,’ Abu Bakr bwe yagamba; ‘Nze mmubuuzizza ku nsonga eno,’ bwe yagambye; bwentyo ne mmuyimirirako ne mmugamba nti ‘ku kitange ne maama olina eddembe erisingako ku ye,’ [Abu Bakr] bwe yagamba; Nabuuza nti; Ayi Omubaka wa Allah, kino kya bukuumi kitya? Awo Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam n’agamba nti: ‘Oyo yenna afuna ekibonerezo okuva gyendi kye nnawaayo edda kojja wange n’oluvannyuma n’akinzizaayo, olwo ekibonerezo ekyo kijja kuba bulokozi gy’ali’.