Imam Bukhari : 1
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
Atugambiire [Al Humaidi Abdullah bin Az Zubair] akagira ati, Atugambiire [Sufyan] owaagambire, ngu Atugambiire [Yahya bin Sa’id Al Ansari] akagira, atugambiire [Muhammad bin Ibrahim At Taimi], ngu akahurira [Alqamah bin Waqash Al Laitsi]; Obwire bumwe nkahurira [Umar bin Al Khaththab] aha minbari arikugira ati; Nkahurira nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam arikugira ati: ‘Ebikorwa byona nibirugiirira aha kigyendererwa, kandi ekihembo kya buri muntu nikirugiirira aha kyabaire kigyendereirwe; Omuntu weena orikwenda kuza omu ihanga erindi ahabw’ensi ei arikwenda kuhikaho nari ahabw’omukazi ou arikwenda kushwera, obwo okufuruka kwe nikwo kuri ahu yaabaire agyendereire.’
Imam Bukhari : 2
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا
Kitugambirwe [Abdullah bin Yusuf] akagira, kikatugambirwa [Malik] kuruga ahari [Hysyam bin ‘Urwah] kuruga ahari [ishe] kuruga ahari [Aisyah] nyina wa Mu’minin, ngu Al Harith bin Hisham akashaba Rasulullah ati: ‘Ai Rasulullah orikwija ota? Nahabwekyo Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam akagarukamu ati: ‘Obwire obumwe nikiija ahariinye nk’eiraka ry’ebidongo ebirikuteera kandi omuringo ogu nigwo gurikukirayo kungumira, reero gukyemerera ngu mbone kwetegyereza ekirikugambwa. Kandi obumwe maraika naija nk'omuntu agamba naanye mbwenu nkuratira ebi arikugamba'. Aisyah akagira ati: ‘Buzima, rimwe nkareeba okushururwa nikushuuma ahariwe sallallaahu ‘alaihi wasallam aha izooba ry’obufuki bwingi reero kwarekyera aho, kandi nkareeba ngu obuso bwe bukaba nibutonnya entutu’.
Imam Bukhari : 3
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْأَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلَاءُ وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ{ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ }فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي فَقَالَتْ خَدِيجَةُ كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ وَكَانَ امْرَأً قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعِبْرَانِيَّ فَيَكْتُبُ مِنْ الْإِنْجِيلِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ وَفَتَرَ الْوَحْيُقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ قَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْيِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي إِذْ سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَرُعِبْتُ مِنْهُ فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ }فَحَمِيَ الْوَحْيُ وَتَتَابَعَ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَأَبُو صَالِحٍ وَتَابَعَهُ هِلَالُ بْنُ رَدَّادٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ بَوَادِرُهُ
Kitugambirwe [Yahya bin Bukair] akagira ati, Kitugambirwe kuruga ahari [Al Laits] kuruga ahari [‘Uqail] kuruga ahari [Ibn Shihab] kuruga ahari [‘Urwah bin Az Zubair] kuruga ahari [Aisyah] -Nyina wa Mu’minin-, ngu akagira ati: ‘Okutandika kw’okushururwa kukaba kuri okw’okushururwa okurikubaasa kuba okushururwa okwabaireho. ekirooto omu turo. Kandi tarikroota kureka kyaija nk’omushana gw’omu kasheeshe. Bwanyima akatunga omugisha gw’okukunda okuguma wenka, n’ahabw’ekyo akatoorana ekiina kya Hiro kandi yaakigumisiriza, nikwo kugira ngu akaramya nyekiro kumara obwire atakagarukire omu ka ye kutebeekanisa eby’okurya by’okugaruka kuhona. Bwanyima akabugana Khadijah kutebeekanisa eby’okurya. Kuhisya obu aha muheru Al Haq yaizire obu yaabaire ari omu mpango ya Hiro, maraika yaija yagira ati: 'Shoma?' Akagarukamu ati: ‘Tindikubaasa kushoma’. Omurangi sallallaahu ‘alaihi wasallam akashoborora ati: Nahabwekyo maraika akankwata yankwata omu kifuba munonga reero yanrekura kandi yagaruka yagira ati: ‘Shoma!’. Akagarukamu ati: ‘Tindikubaasa kushoma’. Mbwenu maraika akankwata yankwata omu kifuba munonga reero yanreka kandi yagaruka yagira ati: ‘Shoma!’. Akagarukamu ati: ‘Tindikubaasa kushoma’. Malaika akagaruka yankwata yankwata omurundi gwa kashatu n’amaani maingi reero yanreka ngyende, kandi yagaruka yagira ati: -Shoma oriku -gamba- eiziina rya Ruhanga waawe owaahangire, akahanga abantu kuruga omu kizimba ky’eshagama. Shoma, kandi Mukama waawe niwe Munyambabazi-'. Omurangi sallallaahu ‘alaihi wasallam akagaruka omuka ye n’ebigambo by’okushururwa omu mbeera y’okwerarikirira. Akabugana Khadijah bint Khawailidh yagira ati: ‘Nshwekyere, munshwekyere!’. Akaba azingirwe kuhitsya obu yaafeerwa obwoba. Bwanyima akagambira Khadija ekyabaho ati: ‘Ninyerarikirira’. Nahabwekyo Khadijah akagira ati: ‘Na Allah, Allah tarikwija kukukora kubi ebiro byoona, ahabwokuba ori omuntu orikugumizamu n’omukago’. Khadijah bwanyima akamweta ngu abugane Waroqoh bin Naufal bin Asad bin Abdul ‘Uzza, mutabani wa ishento wa Khadijah, owaabaire ari omukristaayo omu bwire bwa Jahiliyyah. Kandi akahandiika ebitabo omuruheburaayo, kandi akahandiika na Baibuli omuruheburaayo arikwikirizibwa Allah. Omubwire obwo Waroqoh akaba akuzire kandi amaisho ge gakaba gahumire. Khadijah akagira ati: ‘Iwe mutabani wa shwenkazi wangye, hurikiza eki mutabani wa murumuna waawe arikugamba’. Waroqoh ati: ‘Iwe mutabani wa murumuna wangye, otungire ki’. Nahabwekyo Rasulullah akagamba ekyamuhikireho. Waroqoh akagira ati: ‘Ogu ni Namus, nk’oku Allah yaagambiire Musa rimwe. Oh, nkayenzire ngu nkiri muto kandi nkiriho obu waabinga abantu baawe'. Rasulullah akabuuza ati: Ninyija kubinga aheeru nabo? Waroqoh akagarukamu ati: ‘Eego. Ahabw'okuba tihaine oraije n'eki orikureeta okwihaho baaba bahutaaziibwe - bahindurwe abazigu -. Kuri noogira ngu nkaba ndiyo obu ekyo kyabaho, nkaba ninza kukuhwera nk’oku ndikubaasa’. Waroqoh taratungire ekintu eki yabaire naikiriza ahabwokuba akafa kare omubwire bwa fatroh - obusha - okushururwa. [Ibn Shihab] akagira ati; akaba anmanyiise [Abu Salamah bin Abdurrahman] ngu [Jabir bin Abdullah Al Ansari] akagamba aha busha bw’okushururwa, nk’oku Omutumwa wa Allah saw yaagizire ati: ‘Obu naabaire ninza kugyendera nkahurira eiraka kuruga omu iguru, nkareeba ahariryo kandi kyashangwa ngu maraika akaba aizire ahariinye siir owaabaire ari ahagati ya Hiro. eiguru n’ensi. Nkagira obwoba naagaruka omuka, naagira nti: ‘Nkinshwekye. Nshwekire'. Nahabwekyo Allah Ta'ala akashuuma okushururwa: -Iwe orikweshweka- okuhisya ekigambo kya Allah -kandi okareka ebishushani-. Kuruga obwo okushururwa kugumizamu nikushuuma obutoosha’. Hadiisi egi nayo ekagambwaho [Abdullah bin Yusuf] na [Abu Shalih] hamwe na [Hilal bin Raddad] kuruga [Az Zuhri]. [Yona] akagira ati; kandi [Ma’mar] akaikiriza ngu akakitunga ahari Az Zuhri.
Imam Bukhari : 4
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَالِجُ مِنْ التَّنْزِيلِ شِدَّةً وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهُمَا وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }قَالَ جَمْعُهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ وَتَقْرَأَهُ{ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ }ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَرَأَهُ
Atugambiire [Musa bin Isma’il] akagira ati, Atugambiire [Abu Awanah] akagira, ngu Atugambiire [Musa bin Abu Aisyah] akagira ati, Atugambiire [Sa’id bin Jubair] kuruga ahari [Ibn ‘Abbas] aha bigambo bya Allah Ta’ala: -Otahindura orurimi rwawe - ni-'. Ibn Abbas akagira ati: ‘Omutumwa wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam akaba aine ekyetengo ky’amaani munonga eky’okuta omu mutwe ebyabaire byashururwa - Qur’an - kandi akahingisa eminwa ye’. Ibn Abbas akagira ati: ‘Ndyahingisa eminwa yangye -kugishoma- ahariiwe nk’oku omutumwa wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam yankoreire’. Said akagira ati: ‘Kandi ndyahingisa eminwa yangye -kukishoma- ahariiwe nk’oku naareebire Ibn ‘Abbas naakikora. Nahabwekyo nabi saw akahingisa eminwa ye. Reero ekigambo kya Allah Ta'ala kyashuuma: Otahindura orurimi rwawe -okushoma- Koran ahabwokuba noija kurahuka -kugimanya. Buzima, n’aha nshonga Yaitu kubiteerana -omu kifuba kyawe- kandi -tukakuhindura omunyabwengye- omu kubishoma’. Eki nikimanyisa ngu Allah naakiteerana omu kifuba kyawe - kukikwata omu mutwe - reero okakishoma oti: ‘Ku turaabe twaheza kukishoma, obwo okuratire okushoma’. Nikimanyisa ngu: ‘Muhurire kandi muhumure’. Reero Allah Ta’ala akagira ati: ‘Reero buzima, kiri ahariitwe okukishoborora. Nikimanyisa ngu: ‘Kandi n’obujunaanizibwa bwaitu okukishoma’ Kandi Omutumwa wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam kuruga obwo Jibril ‘Alaihis Salam yaizire ahariwe, akamuhurikiza. Kandi Jibril 'Alaihis Salam ku yaaherize kugyenda, nabi akagishoma - ahari bagyenzi be - nk'oku Jibril 'Alaihis Salam yaamushomereire sallallaahu 'alaihi wasallam .
Imam Bukhari : 5
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ
Atugambiire [Abdan] akagira, atugambiire [Abdullah] atugambiire [Yunus] kuruga [Az Zuhri] kandi n’okushoboorora kumwe, nawe atugambiire [Bisyir bin Muhammad] akagira, atugambiire [Abdullah] akagira, atugambiire [Yunus] kandi [Ma’zuriba] akagira ngu [Adullah] akagira, nk’oku [Adullah] yaatugambiire. bin Abdullah] kuruga [Ibn ‘Abbas] akagira, ngu Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam akaba ari omuntu orikukirayo obucureezi, namunonga omu kwezi kwa Ramadlan obu maraika Jibril ‘Alaihis Salam yaamubugana, kandi akaba ari Jibril ‘Alaihis Salam owaabaire naija ahariwe buri kiro omu kwezi kwa Ramadlan, omu kwezi kwa Ramadlan. Buzima, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam akaba ari omucureezi munonga kukira omuyaga ogurikuhunga.
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Atugambiire [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] akagira ati, atugambiire [Syu’aib] kuruga [Az Zuhri] akangambira [Ubaidullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] ngu [Abdullah bin ‘Abbas] amugambire ngu [Abu] we aine Harb Sufyan bin; ngu Heraclius akatunga ekibiina ky’abashuubuzi ba Quraish, ekyabaire kiri omu rugyendo rw’okushuubuza kuza omu nsi ya Syria omu bwire obu endagaano ahagati ya nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam na Abu Sufyan n’abakaafiiri ba Quraish yaatandika kukora. Ku baayemereire Iliya’ bakabugana Heraclius aha kwetwa kwa Heraclius ngu bayetwe kugaaniira omu ruteerane rwe, obwire obwo Heraclius akaba ari hamwe n’abakuru b’Abarooma. Heraclius akagamba nabo arikurabira omu muvunuuzi. Herakiliyo akagira ati; 'N'oha omuriimwe oine omukago gw'eka oguri haihi n'omuntu orikwegambaho nk'omurangi?'. Abu Sufyan akagira ati; n’ahabw’ekyo nkagarukamu nti; 'Ninye oine omukago gw'eka oguri haihi nawe'. Herakiliyo akagira ati; 'Mumureete haihi naanye kandi na banywani be'. Nahabwekyo bakata aba Quraysh enyima ya Abu Sufyan. Bwanyima Heraclius akagira arikurabira omu muvunuuzi we ati: ‘Mugambire ngu nkamubuuza aha mushaija owaabaire naagira ngu n’Omurangi. Ku araabe nanbeihabeiha, obwo oine kumubeihabeiha’. By Allah, kuri hatariho okushoroora okurikureetwaho okujumwa okubeihabeiha ngu bakaba nibaija kunshushanisa, nkaba ninza kumubeihabeiha.’ Abu Sufyan akagira ati; Mbwenu ekintu ky’okubanza eki yanshabire ahariwe - Omurangi sallallaahu ‘alaihi wasallam - kikaba kiri: ‘oruganda rwe ruri omu mwanya ki omuriimwe?’. Nkagarukamu nti: ‘N’ow’oruganda rurungi - orw’ekitiinisa’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Mbwenu shi hariho ondiijo owaakigambire omu maisho ge?’ Nkagarukamu nti: ‘Tihariho’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Ishe n’omugabe?’ Nkagarukamu nti: ‘Ngaaha’. Abo abarikumukuratira n’abantu b’ekitiinisa nari ab’ahansi?’ Nkagarukamu nti: ‘N’abo abarikumukuratira n’abantu b’ahansi’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Abakuratsi nibeeyongyera nari nibeyongyera?’ Nkagarukamu nti: ‘Yongyera’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Mbwenu shi hariho owaahakaniise ediini ye ahabw’okugira ngu akagirira ekiniga?’ Nkagarukamu nti: ‘Tihariho’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Okamushangaho naabeiha atakagambire eki yaagambire?’ Nkagarukamu nti: ‘Tihariho’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Akabeihabeiha?’ Nkagarukamu nti: ‘Tihariho. Ku twabaire tuzaana nawe, ekyo tarakikozire'. Abu Sufyan akagira ati: ‘Tinyine eki ndikubaasa kuhitsya ekindi kyona kureka ebigambo nk’ebi’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Noomurwanisa?’ Nkagarukamu nti: ‘Eego’. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Orutaro rukahwaho ruta?’ Nkagarukamu nti: ‘Orutaro oruri ahagati yeitu nawe ni rwingyi munonga. Obumwe naatuteera, obundi nitumuteera'. Akagaruka yaabuuza ati: ‘Akuragiire kukora ki?’ Nkagarukamu nti: ‘Akaturagiira; ‘Muramye Allah otaine eki orikumukwatanisa nawe, kandi orekye ebi baishenkurubo baagambire. "Akaturagiira n'okushaba, okushashura zakat, okugamba amazima, okusaasirana n'okurinda omukago." N’ahabw’ekyo Heraclius akagambira omuvunuuzi we ati: ‘Mugambire ngu nkubuuzire aha buzaare bw’omuntu ogwo, iwe ongambire ngu omuntu ogwo n’ow’obuzaarwa bw’ekitiinisa. Nikyo omushaija ogwo yaazookire omu baijukuru b'abantu be. Kandi nkakubuuza ngu hariho owaagambire ebi yaagambire enyima, okagira ngu ngaaha. Ku kiraabe kyagambirwe ngu omuntu akakigambaho enyima, buzima nkaba ninza kuteekateeka ngu omuntu ogu akaba nakopa omuntu owaabaire yaagambire ekintu nk’ekyo enyima. Kandi nkakubuuza yaaba ishe ari omu ruganda rw’abagabe, okagarukamu ngu ngaaha. Nkagira ngu ishe ku araabe ari ow'oruganda rw'obugabe, buzima omuntu ogu naija kuba nayekwatsa obugabe bwa ishe. Kandi nanye nkakubuuza ngu okakitungaho . Ku araabe yaabeiha atakagambire eki yaagambire, okamugarukamu ngu ngaaha. Buzimazima ninyetegyereza ngu n'abantu tibarikubaasa kubeihabeiha, n'okubeihabeiha Allah. Kandi nanye nkubuuzire, abo abarikumukuratira n'ab'ekitiinisa nari ab'ahansi?' Okagarukamu abakye abaamukuratiire. Buzima, n’abakuratsi ba Nabi. Kandi nakubuuza ngu abakuratsi bakeyongyera nari bakyendeire, wagarukamu ngu bakeyongyera. Kandi nikwo kiri aha kwikiriza okuhitsya obu kurihikiirira. Kandi mbabuurize ku haraabe hariho owaayehakaniire ahabw’okugira ngu akagira ekiniga aha diini ye. Okagarukamu ngu ngaaha. Kandi okwikiriza nikwo kuri kuri kukura kandi kukakura omu mutima. Kandi nkakubuuza ngu akabeihabeiha, okagarukamu ngu never. Kandi nikwo kyabaire kiri ngu Entumwa zitabaasa kubeihabeiha. Kandi nanye mbabuuzire eki yabaragiire kukora, okagarukamu ngu akakuragiira kuramya Allah orikutagira eki waakwatanisa nawe, kandi akakuzibira kuramya ebishushani, kandi akakuragiira okuhagira okushaba, okuha zakaati, okugamba amazima, okusaasirana n’okurinda omukago. Ebi orikugamba byona ku biraabe biri eby'amazima, buzimazima aryategyeka obugabe ahansi y'ebigyere byangye. Buzima nkaba ninteekateeka ngu tari omuriimwe hati, kuri naamanya omuhanda gw’okumuhikaho, buzima nkaba ninza kugyezaho munonga kumusherura ngu ku naabaire ndi aharubaju rwe buzima nkaba ninza kumunabisa ebigyere. Bwanyima Heraclius akashaba ebaruha kuruga ahari nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam eyareetsirwe Dihyah ahabw’abategyeki ba Basrah. N’ahabw’ekyo akaha Heraclius ebaruha egyo, n’ahabw’ekyo akagishoma kandi ebirimu bikagira biti: ‘Bismillahir rahmanir Rahim. Kuruga ahari Muhammad, omuheereza wa Allah kandi omutumwa we kuhika ahari Heraclius. Omutegyeki wa Rooma, Okujunwa ahabwabo abarikukuratira ebiragiro. Reero okukira ekyo, ninkweta n’okweta kw’obusiraamu; Taaha omu Busiraamu, obwo noija kuba oine oburinzi, Allah naija kukuha ebihembo emirundi ebiri. Kwonka mwahinduka, obwo muryayekorera ebibi by’abantu baanyu, kandi: Imwe bantu b’ekitabo, mwije - mukwate - aha sentensi - ekiragiro - ngu tihaine okuhakana ahagati yeitu naimwe, ngu tihaine ou turikuramya kureka Allah kandi ngu tihariho eki turikumukwatanisa nawe kandi - nari - tihaine n’omwe omuriitwe orikutwara abandi nka Rabbs abandi kureka Allah’. Ku barahindukye, obagambire oti: Reeba, itwe turi abo abayehaireyo - ahari Allah-. Abu Sufyan akagira ati: ‘Bwanyima ya Heraclius kuhitsya ebi yaagambire kandi akaheza kushoma ebaruha, hakabaho akavuyo n’amaraka g’okuteera akaari, ebyatubinga. Nkagambira banywani bangye bwanyima y’okutubinga; ‘Buzimazima ayetsirwe omu nshonga za mutabani wa Abu Kabsyah. Heraclius akaba aine okwerarikirira ahabw’obugabe bwa Rooma. Nangwa n’omu bwire obwo nkaba nshobeirwe ngu Muhammad naija kuba omusinguzi, kuhisya aha muheru - enyehurira egyo ekabura bwanyima ya - Allah kunikiriza omu Busiraamu. Kandi Ibn An Nazhur, omukuru wa Iliya’ kandi Heraclius akaba ari Bishopu w’Ekikristaayo, akagira ngu eizooba rimwe Heraclius ku yaataayaayiire Iliya’ akaba aine okwerarikirira kwingi, yaagambira bamwe aha bakuru be b’entaro ati: ‘Buzima nitwehakana embeera yaanyu. Ekindi, Ibn Nazhhur akagira ati, ‘Heraclius akaba ari omunyabwengye w’enyonyoozi owaabaire aguma naafayo aha ku enyonyoozi zirikugyendera. Obwire obumwe akagarukamu ebibuuzo ebi abanyamurwa bamubuuzize; 'Ekiro kimwe obu naabaire ninreeba oku enyonyoozi zirikuhingura, nkareeba omugabe wa Khitan yaazaarwa, n'oha omu bantu aba owaabaire ashazirwe?' Mugarukyemu abanyamurwa; 'Abantu abarikukora okushara n'Abayudaaya bonka, mutayerarikirira ahabw'Abayudaaya. Ragiira amahanga goona agari omu bukama bwawe kwonka, ngu Abayudaaya abari omu mahanga ago baitwe’. K Omubwire obwo, Heraclius, omutumwa kuruga omugabe wa Bani Ghassan, akaheebwayo kugambira aha Mutumwa wa Allah (okusaasira kwa Allah n’emigisha ya Allah ebe ahariwe), bwanyima y’omushaija ogwo kuheza kugamba ekitebyo, Heraclius akaragiira ngu bamukyebere kureeba yaaba aine okusharwa nari ngaaha. Bwanyima y’okukyebera, kikashangwa ngu buzima akaba ari omujungu. Bwanyima abantu bakagambira Heraclius. Heraclius akabuuza omushaija ogwo aha Baharabu abandi, bakaba bashazirwe nari ngaaha?’ Akagarukamu ati; ‘Abaharabu boona bashazirwe’. Herakiliyo akagira ati; ‘Ogu n’omugabe wa Ummah, buzimazima azairwe’. Bwanyima Heraclisu akoohereza ebaruha ahari munywani we omuri Rooma okumanya kwe okwabaire kuringana n’okwa Heraclisu - kumugambira aha kuzaarwa kwa nabi Muhammad sallallaahu 'alaihi wasallam -. Omu bwire obwo, akagumizamu n'orugyendo rwe kuza omu ihanga rya Himsha, kwonka atakahikire Himsha, okugarukamu ebaruha ya munywani we kukaba kubanza kwahika. Munywani we akaikirizana n’ebiteekateeko bya Heraclius ngu Muhammad akazaarwa kandi ngu buzima akaba ari nabi. Heraclius bwanyima akeeta abakuru ba Rooma kwija omumwanya gwe omuri Himsha, bwanyima ya buri omwe kuba ariho omurukiiko, Heraclius akaragiira ngu enyiigi zoona zikingirwe. Bwanyima akagira ati; ‘Iwe ihanga rya rum, mwena nimuza kutunga obusinguzi bw’ekitiinisa n’okutunguuka, obwo obugabe burikuguma omu mikono yaitu? Ku oraabe nooyenda, ikiriza Muhammad nka Nabi!’. Ku baahuriire ebigambo ebyo, bahunga nk'endogoya z'omu ishwa, n'obu enyiji zoona zaabaire zikingire. Heraclius ku yaareebire embeera nk’egyo, akafeerwa amatsiko ngu bakaba nibaija kwikiriza obunabi bwa Muhammad. Reero yaaragiira buri omwe kugaruka omu myanya ye ati; ‘Omu mazima eki naagambire hati n’okugyezaho okuhama kwanyu mwena kwonka. Hati nshangire okumariirira okwo’. Bwanyima bakafukama omu maisho ga Heraclius kandi bamushemererwa. Nikyo ekitebyo kya Heraclius kirikuhendera. Kigambirweho [Salih bin Kaisan] na [Yunus] na [Ma’mar] kuruga [Az Zuhri].
Imam Bukhari : 7
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى قَالَ أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ
Atugambiire [Abdullah bin Musa] akagira ati, atugambiire [Hanzhalah bin Abu Sufyan] kuruga ahari [‘Ikrimah bin Khalid] kuruga ahari [Ibn Umar] akagira ati: ‘Obusiraamu bwombekirwe aha -misingi etaano-; obujurizi ngu tihaine ruhanga ondiijo kureka Allah kandi buzima Muhammad n’omutumwa wa Allah, orikutaho okushaba, okushashura zakat, hajj n’okusiiba omu bwire bwa Ramadhan’.
Imam Bukhari : 8
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ
Atugambiire [Abdullah bin Muhammad Al Ju’fi] akagira ati, Atugambiire [Abu ‘Amir Al ‘Aqadi] owaagambire, ngu Atugambiire [Sulaiman bin Bilal] kuruga ahari [Abdullah bin Dinar] kuruga ahari [Abu Salih] kuruga ahari [Abu Hurairah] kuruga ahari Nabi akagira ati: amataagi, kandi okushwaara n’ekicweka ky’okwikiriza’.
Imam Bukhari : 9
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Kikatugambirwa [Adamu bin Abu Iyas] akagira ati, Kikatugambirwa [Syu’bah] kuruga ahari [Abdullah bin Abu As Safar] na [Isma’il bin Abu Khalid] kuruga ahari [Asy Sya’bi] kuruga ahari [Abdullah bin ‘Amru] ni kuruga ahari Nabi sallallallaahihu ’ala akagira ati: safe aha basiraamu, kandi Muhajir n’omuntu orikureka eki Allah yazibiire. ’ Abu Abdullah akagira ati; kandi [Abu Mu’awiyyah] akagira ati; Atugambiire [Daud], ni mutabani wa Ibn Hind, owa [‘Amir] akagira ati; Nkahurira [Abdullah], ekirikumanyisa ibn ‘Amru, kuruga ahari nabi kandi nagira ngu [Abdul A’laa] kuruga ahari [Daud] kuruga ahari [’Amir] kuruga ahari [Abdullah] kuruga ahari nabi saw.
Imam Bukhari : 10
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
Atugambiire [Sa’id bin Yahya bin Sa’id Al Qurasyi] akagira ati, Atugambiire [taata] akagira, ngu Atugambiire [Abu Burdah bin Abdullah bin Abu Burdah] kuruga ahari [Abu Burdah] kuruga ahari [Abu Musa] akagira ati: ‘Iwe Mutumwa wa Allah, ni Busiraamu ki oburikukirayo obukuru?’ Rasulullah akagarukamu ati: ‘Abasiraamu abarikwesigwa kuruga omu kanwa kaabo n’omu ngaro zaabo’.
Imam Bukhari : 11
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاأَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ
Atugambiire [Amru bin Khalid] akagira ati, Atugambiire [Al Laits] kuruga ahari [Yazid] kuruga ahari [Abu Al Khair] kuruga ahari [Abdullah bin Amru]; Hariho omuntu owabuuzire omurangi saw. 'Ni Busiraamu ki oburikukirayo oburungi?' Omurangi sallallaahu ‘alaihi wasallam akagarukamu ati: ‘Nooha eby’okurya, gamba okuramutsya abantu abu orikumanya n’abo abu otarikumanya’.
Imam Bukhari : 12
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ
Aine akakwate naitwe [Musaddad] akagira, atugambire [Yahya] kuruga ahari [Syu’bah] kuruga ahari [Qotadah] kuruga ahari [Anas] kuruga ahari nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam Kandi kuruga ahari [Husain Al Mu’alim] akagira ati, akatukwatanisa [Qotadah] kuruga ahari [Anas] owa ‘he akagira ati: naakunda mwene ishe nk’oku arikwekunda’.
Imam Bukhari : 13
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ
Kikatugambirwa [Abu Al Yaman] akagira, kikatugambirwa [Syu’aib] akagira, kikagambirwa [Abu Az Zanad] kuruga [Al A’raj] kuruga [Abu Hurairah], ngu Omutumwa wa Allah (obusingye n’emigisha ya Allah bibe ahariwe) akagira ati: ‘N’ahabw’ekyo tihariho Omwe owaawe ou ndikukunda okukiraho okuhitsya obu ndikwikiriza okuhitsya obu okukira abazaire be n’abaana be’.
Imam Bukhari : 14
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ح و حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
Kibaire kiine akakwate naitwe [Ya’qub bin Ibrahim] akagira ngu, kiine akakwate naitwe [Ibn ‘Ulayyah] kuruga ahari [Abdul ‘Aziz bin Shuhaib] kuruga ahari [Anas] kuruga ahari nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam Kandi kiine akakwate naitwe [Adamu] akagira ngu, kiine akakwate naitwe kuruga ahari [S] Omurangi sallallaahu ‘alaihi wasallam akagira ati: ‘Tihariho n’omwe omuriimwe orikwikiriza kuhisya obu nyowe arikukunda okukira abazaire be, abaana be n’abantu boona.’
Imam Bukhari : 15
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
Kitugambirwe [Muhammad bin Al Mutsanna] akagira ngu, kikatugambirwa [Abdul Wahhab Ats Tsaqafi] akagira ngu, kikatugambirwa [Ayyub] kuruga ahari [Abu Qilabah] kuruga ahari [Anas bin Malik] kuruga ahari Nabi sallallaahu 'alaihi wasallam ow'ebintu, akagira ngu: ' okwikiriza: Akakora Allah n’omutumwa we kuba abakundwa be okukira abandi kureka aba bombi. Ku arikukunda omuntu, tarikumukunda kureka ahabwa Allah. Kandi nayanga okugaruka omu butaikiriza nk’oku arikwanga okunagwa omuri gehena.’
Imam Bukhari : 16
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ آيَةُ الْإِيمَانِ حُبُّ الْأَنْصَارِ وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الْأَنْصَارِ
Atugambiire [Abu Al Walid] akagira, atugambiire [Syu’bah] angambire [Abdullah bin Abdullah bin Jabar], akagira ati; Nkahurira [Anas] kuruga ahari nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam, akagira ati: ‘Akamanyiso k’okwikiriza n’okukunda -aba- Ansar kandi akamanyiso ka nifaq n’okwanga -aba- Ansar’.
Imam Bukhari : 17
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُوَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِك
Atugambiire [Abu Al Yaman] akagira, atugambiire [Syu’aib] kuruga [Az Zuhri] akagira, atugambiire [Abu Idris ‘Aidzullah bin Abdullah], ngu [’Ubadah bin Ash Shamit] akaba ari munywani we owaayejumbire omu rutaro rwa Badr kandi akaba ari n’omwe ahari abo abatwaire aha kiro kya Abaho; ngu Omutumwa wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam akagira obu yaabaire ari omu bamwe ahari banywani be ati: ‘Ikirize obwesigwa ahariinye obutakwatanisa n’abanywani ba Allah n’ekintu kyona, obutaiba, obutashambana, obutaita abaana baawe, obutateekateeka ebishuba ebi orikuteekateeka ahagati y’emikono yaawe n’ebigyere byawe, obutagira ekihikire. Omuntu weena omuriimwe orikubihikiiriza, ekihembo kye kiri ahari Allah, kandi orikuhenda ebintu ebi reero Allah akamufubira omunsi egi, nikiba kiri kafarat ahariwe, kandi orikuhenda ebintu ebi reero Allah akabishweka - tarikumufubira omunsi egi - obwo eby'obushuubuzi bye nibigaruka ahari Allah, ku araabe naayenda nari naija kumufubira'. N’ahabw’ekyo tukaraganisa ngu nitwija kumuhamiraho ahabw’ebintu ebi.
Imam Bukhari : 18
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنْ الْفِتَنِ
Kitugambirwe [Abdullah bin Maslamah] kuruga [Malik] kuruga [Abdurrahman bin Abdullah bin Abdurrahman bin Abu Sha’Sha’ah] kuruga ahari [ishe] kuruga ahari [Abu Sa’id Al Khudri] ngu akagira ati, Rasulullah akagira ati: ‘Obwire bwona omusiraamu akaba ari embuzi ei yaabaire ariisa aha mutwe gw’ensozi n’omu myanya y’aheeru, akaba agyenda nayo. ediini ye neeruga omu kutiina ngu nibaija kumushiisha’.
Imam Bukhari : 19
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَهُمْ أَمَرَهُمْ مِنْ الْأَعْمَالِ بِمَا يُطِيقُونَ قَالُوا إِنَّا لَسْنَا كَهَيْئَتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَغْضَبُ حَتَّى يُعْرَفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ أَتْقَاكُمْ وَأَعْلَمَكُمْ بِاللَّهِ أَنَا
Atugambiire [Muhammad bin Salam] akagira, atugambiire [‘Abdah] kuruga ahari [Hsyam] kuruga ahari [ishe] kuruga ahari [Aisha] akagira ati: ‘Omutumwa wa Allah sallallaahu ‘alaihi wasallam ku yaaragiire abashahawe, akabaragiira kukora ebikorwa ebi baabaire nibabaasa kukora, reero abashahawe bakagira ngu; ‘Tituri nkaiwe, iwe Mutumwa wa Allah, ahabw’okuba osaasiirwe ebibi byawe eby’enyima n’eby’omumaisho’. Nahabwekyo sallallaahu 'alaihi wasallam akagira ekiniga ekyabaire nikireebeka omu maisho ge, reero yagira ati: 'Buzima, orikukirayo kutiina Ruhanga kandi orikukirayo kwetegyereza Allah omuriimwe niinye'.
Imam Bukhari : 20
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَمَنْ أَحَبَّ عَبْدًا لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ
Kitugambirwe [Sulaiman bin Harb] akagira, kitugambirwe [Syu’bah] kuruga [Qotadah] kuruga ahari [Anas bin Malik] kuruga ahari Nabi sallallaahu ‘alaihi wasallam, akagira ati: ‘Ebintu bishatu -ebi omuntu yaaba aine, naija kutunga oburungi bw’okwikiriza ebindi okukira ahariwe: Allah. Kandi n'oha, ku araabe naakunda omuntu, tarikukunda omuntu ogwo okwihaho Allah 'azza wajalla. Kandi orikwanga okugaruka omu butaikiriza nk’oku arikwanga okunagwa omuri gehena’.