Imam Bukhari : 1
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
Ka a kaa a vese er, a kaa a vese [Sufyan] u yange kaa er, a kaa a vese [Yahya bin Sa’id Al Ansari] a kaa er, a kaa a vese [Muhammad bin Ibrahim At Taimi] er a ungwa [Alqamah bin Waqash Al Laitsi]; Iyange igen m ungwa [Umar bin Al Khaththab] sha ikyônough ki torough kaa ér; M ungwa Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam kaa er: ‘Aeren cii har sha awashima, man injar i hanma or nana zua a mi la har sha kwagh u yange i wa ishima u eren la; Or u nan we ishima u yemen ken tar ugen sha ci u tar u nan soo u zan ker la shin sha ci u kwase u nan soo u vôson yô, nahan mze u nan la ka kwagh u nan we ishima u eren la.’
Imam Bukhari : 2
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا
I ôr se [Abdullah bin Yusuf] ér, i ôr se [Malik] hen [Hysyam bin ‘Urwah] hen [ter na] hen [Aisyah] ngô u Mu’minin, ér Al Harith bin Hisham pine Rasulullah ér: ‘Ka nyi i ne ve u lu a mciem iyol? Nahan Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam na mlumun ér: ‘Ashighe agen ka i va mo er ka ikyenge i ikyenge i i yer ér jingling bells la nahan, man gbenda ne ka u hembe taver mo yô, maa i de sha er me kav kwagh u i lu ôron la yô. Man ashighe agen ortyom u sha ka a va er or nahan a lam a mo nahan m dondo kwagh u a kaa la’. Aisyah kaa er: ‘Sha mimi yô, iyange igen m nenge a mpase ugen va sha a Na sallallaahu ‘alaihi wasallam sha iyange i mngerem lu nôôn kpishi yô maa a mem, m nenge ishigh Nagh lu duen a mngerem’.
Imam Bukhari : 3
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْأَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلَاءُ وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ{ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ }فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي فَقَالَتْ خَدِيجَةُ كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ وَكَانَ امْرَأً قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعِبْرَانِيَّ فَيَكْتُبُ مِنْ الْإِنْجِيلِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ وَفَتَرَ الْوَحْيُقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ قَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْيِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي إِذْ سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَرُعِبْتُ مِنْهُ فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ }فَحَمِيَ الْوَحْيُ وَتَتَابَعَ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَأَبُو صَالِحٍ وَتَابَعَهُ هِلَالُ بْنُ رَدَّادٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ بَوَادِرُهُ
I ôr se ér [Yahya bin Bukair] kaa ér, I ôr se hen [Al Laits] hen [‘Uqail] hen [Ibn Shihab] hen [‘Urwah bin Az Zubair] hen [‘Aisyah] -Ngô u Mbamu’minin-, ér yange kaa ér: ‘Mhii u mpase u sha mnenge u a lu a mshi ga la. mnyam ma ken mnya. Man A ya mnya ga saa a va er iwanger i sha use nahan. Tsô i na un iveren i lun tswen tswen doo un ishima, nahan a tsua bar u Hiro la shi wa ishima a mi, ka u civir Aôndo tugh shighe kar cii ve mase hiden hen tsombor na sha u za wan agoyol sha akaa a una hide a war yô. Tsô a za kohol Khadijah sha u za wan agoyol sha kwaghyan. Zan zan ken masejime yô, Al Haq va shighe u lu ken bar u Hiro la, ortyom ugen va kaa ér: ‘Ôr kpa?’ A gema a kaa ér: ‘M fa u ôron ga’. Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam pase er: Nahan ortyom la kôrom a kuvem kpoghuloo maa a de mo a hide a kaa er: 'Ôr!' A gema a kaa ér: ‘M fa u ôron ga’. Nahan ortyom la kôrom kuvem kpoghuloo maa a de mo shi a kaa ér: ‘Ôr!’. A gema a kaa ér: ‘M fa u ôron ga’. Ortyom la shi kôrom a kuvem kwa u sha utar kpoghuloo maa a de m yem, shi a kaa er: -Ôr sha u -ter- iti i Aôndo wou u a gbe la, A gba uumache sha awambe a a cir la. Ôr, man Ter wou ka Or u hemban lun a mhôônom-'. Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam hide hen tsombor na a mkaanem ma mpase u sha mnenge la ken mlu u ishimanyian. A zua a Khadijah bint Khawailidh, a kaa ér: ‘Cir mo, cir mo!’ Yange i cir un iyol zan zan mciem kera lu un iyol ga. Tsô a ôr Khadija kwagh u yange er la ér: ‘M ngu a ishimanyian sha iyol yam’. Nahan Khadijah kaa er: ‘Sha iti i Allah yô, Allah una er u kwaghbo gbem sha won ga, sha ci u u ngu or u zan hemen a ijende’. Khadijah maa lôhô un ér a za kohol Waroqoh bin Naufal bin Asad bin Abdul ‘Uzza, wan u anngô u ter u Khadijah, u lu Orkristu sha shighe u Jahiliyyah la. Shi yange nger ityakerada ken zwa Heberu, shi nger Bibilo ken zwa Heberu kpaa sha ian i Allah. Hen shighe la Waroqoh lu orbeenyol shi ashe na kpa lu eren tom ga. Khadijah kaa er: ‘We wan u anngôm u nomso, ungwa kwagh u wan u anngôu a lu ôron la’. Waroqoh kaa er: ‘We wan u anmgbian wam, ka nyi u tagher a min’? Nahan Rasulullah ôr kwagh u yange er un la. Waroqoh kaa ér: ‘Ka Namus je ne, er Allah yange pase Mose shighe ugen nahan. Oh, yange ma m lu iyev her shi ma m lu uma shighe u ior ou zenda we la’. Rasulullah pine ér: ‘Ka ve vea zenda mo ken won kpa?’ Waroqoh gema kaa ér: ‘Een. Gadia or môm nana va a kwagh u u lu van a mi la ga saa nana vihi iyol - nana hingir mbaihyomov -. Luun er yange ma m lu her shighe u kwagh ne er la yô, ma m wase u sha afatyô wam cii’. Waroqoh yange nenge a kwagh u yange na jighjigh a mi la ga sha ci u yange kpe sha shighe u fatroh - mlu u gbilinigh - mpase la. [Ibn Shihab] kaa er; yange ôr mo [Abu Salamah bin Abdurrahman] ér [Jabir bin Abdullah Al Ansari] yange ôr kwagh u mlu u gbilinigh u mpase u sha mnenge la, er Ortyom u Aôndo kaa nahan: ‘Shighe u m lu zenden la, m ungwa imo due sha, m kenger sha mi, m nenge mer ortyom u sha la va hen a mo. sha man tar kpaa. Yange cier mo iyol nahan m hide hen ya, m kaa mer: ‘Kôr mo. Cir mo’. Nahan Allah Ta'ala tindi mpase ugen er: -We u u cir iyol- zan zan mkaanem ma Allah -man u de akombo-. Hii shighe la je mbampase za hemen u van senen hanma shighe’. Hadith ne kpa yange i ôr un sha ikyev i [Abdullah bin Yusuf] man [Abu Shalih] kua [Hilal bin Raddad] u ken [Az Zuhri] la kpaa. Tsô [Yona] kaa er; man [Ma’mar] lumun ér un zua a mi hen Az Zuhri.
Imam Bukhari : 4
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَالِجُ مِنْ التَّنْزِيلِ شِدَّةً وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهُمَا وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }قَالَ جَمْعُهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ وَتَقْرَأَهُ{ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ }ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَرَأَهُ
Ka a kaa a vese [Musa bin Isma’il] a kaa er, A kaa a vese [Abu Awanah] kaa er, A kaa a vese [Musa bin Abu Aisyah] a kaa er, A kaa a vese [Sa’id bin Jubair] hen [Ibn Abbas] sha kwagh u mkaanem ma Aôndo Ta’ala kaa ér: -De eren kwagh u u soo la ga. ka-’. Ibn Abbas kaa er: ‘Or u Aôndo tindi un la yange lu a isharen i vesen kpishi i kôron kwagh u i pase un la ken ityou - ka Kur’an je la, nahan a cir zwa na’. Ibn Abbas kaa er: 'Me cir zwa wam -me ôr u- hen a we er Or u Aôndo tindi un la yange er a mo nahan'. Said Sa’id kaa er: ‘Man me cir zwa wam -me ôr u- hen a we er m nenge Ibn ‘Abbas er nahan. Nahan Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam mough a zwa na. Tsô kwaghôron u Allah Ta’ala va gba: De eren tom a nombor wou sha u -ôron- Koran ga sha ci u u -fa un fese. Sha mimi yô, ka sha inyaregh Yasegh u kohol ve -ken ishima you- shi -eren we kwaghfan- u ôron ve’. Kwagh u kwagh ne a tese yô, Allah kohol un ken ityou - u kôron un ken ityou - nahan u ôr un: ‘Shighe u Se ôr un se bee yô, dondo kwagh u i ôr la’. Inja i ishember ne ér: ‘Ungwa nen, lu viing’. Tsô Allah Ta’ala kaa er: ‘Nahan, mimi je, ka Se se pase kwagh ne ye. Inja na yô: ‘Man ka tom wase u ôron un’ Man Or u Aôndo tindi un la hii shighe u Jibril ‘Alaihis Salam va hen a na la je, a ungwa kwaghôron na. Shighe u Jibril 'Alaihis Salam kera lu ga la, Profeti ôr - hen mba ve lu a na imôngo la - er Jibril 'Alaihis Salam ôr un nahan.
Imam Bukhari : 5
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ
A kaa a vese [Abdan] a kaa er, a kaa a vese [Abdullah] a kaa a vese [Yunus] hen [Az Zuhri] man a kwaghôron shon môm, a kaa a vese kpaa [Bisyir bin Muhammad] a kaa er, a kaa a vese [Abdullah] a kaa er, a kaa a vese [Yunus] man [Ma’zmar] mbagenev kaa a vese hen [Adullah] er [Adullah] a kaa a vese nahan. bin Abdullah] u ken [Ibn ‘Abbas] la kaa ér, Rasulullah shallallahu ‘alaihi wasallam yange lu or u hemban lun a ishima i legh legh cii, hemban je yô, ken uwer u Ramadlan la, shighe u ortyom u sha la zua a na la, man lu Jibril ‘Alaihis Salam yange va hen a na hanma tugh ken uwer u Ramadlan la. Sha mimi yô, Rasulullah yange hemba lun a ishima i legh legh a ahumbe a a lu yeghen la.
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Ka a kaa a vese ér [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi’] a kaa ér, a kaa a vese ér [Syu’aib] u ken [Az Zuhri] la kaa a mo ér [Abudullah bin Abdullah bin ‘Utbah bin Mas’ud] ér [Abdullah bin ‘Abbas] kaa a na ér [Abu Sufyan] ngu a Harbdullah bin bin Mas’ud; ér Heraclius ngohol nongo u mbateen kasua u Quraish, u u lu zan zende u kasua ken tar u Shiria hen shighe u ikyuryan i hen atô u Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam man Abu Sufyan man mbaahendanev mba Quraish hii u eren tom la. Shighe u ve za tema hen Iliya’ la ve zua a Heraclius sha msen u Heraclius lôhô ve ér ve va lam a na hen mkohol na, hen shighe ne Heraclius lu vea mbahemenev mba Roma. Heraclius yange lam a ve sha ikyev i or u geman kwagh. Heraklius kaa ér; ‘Ka an nan lu a mzough u hen tsombor u a hembe lun kôôsôô a or u nan kaa ér nan ngu Profeti laa?’. Abu Sufyan kaa er; nahan m na mlumun mer; ‘Ka mo m lu a mzough u hen tsombor u a hembe lun kôôsôô a na ye’. Heraklius kaa ér; ‘Va a na ikyua a mo man azende a na kpaa’. Nahan ve ver Mbaqurayshi ken ijime i Abu Sufyan. Tsô Heraclius kaa sha ikyev i or u geman un kwagh la ér: ‘Ôr nen un wer m pine un kwagh u or u nan senge ér nan ngu Profeti la. Aluer a er mo aie yô, we kpa u er un aie’. Sha iti i Allah yô, yange a lu sha ci u kunya u ior ve lu ôron ér m er aie la ve lu a mi ga yô, ma m er un aie.’ Abu Sufyan kaa er; Nahan kwagh u hiihii u yange pinem sha kwagh na - Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam - lu er: 'ka nyi i lu mlu u tsombor na hen atô wen?' M gema m kaa a na mer: ‘Ka or u ken tsombor u dedoo’. A hide a pine ér: ‘Orgen nan vande ôron kwagh ne cii man un yee?’ M gema m kaa mer: ‘Kwagh môm ga’. A hide a pine ér: ‘Ter na ka tor shinii? M gema m kaa mer: ‘Ei’. Mba ve dondo un la ka ior mba lun sha ian i vesen shin ka ior mba sha iantom ga?’ M gema m kaa mer: ‘Mba ve dondo un la je kpa ka ior mba lun a inja ga’. A hide a pine ér: ‘Mbadondon mba seer a seer shin mba panden?’ M gema m kaa a na mer: ‘Seer’. A hide a pine ér: ‘Ma or nan venda mimi sha ci u ishima vihi nan a kwaghaôndo u nan vee? M gema m kaa mer: ‘Kwagh môm ga’. A hide a pine ér: ‘I lu nahan u zua a na a er aie cii ve a ôr kwagh u a ôr la yee?’ M gema m kaa mer: ‘Mayange ga’. A hide a pine ér: ‘A vande eren aie kpa?’ M na mlumun mer: ‘Mayange ga. Shighe u se lu vea na la, mayange a er nahan ga’. Abu Sufyan kaa er: ‘M ngu a fatyo u pasen kwagh ugen ga saa di mkaanem ma lun er ma nahan’. A hide a pine ér: ‘U ngu nôngon num a na kpa?’ M gema m kaa mer: ‘Een’. A hide a pine ér: ‘Ityav mbira yange mbi kure nena?’ M gema m kaa a na mer: ‘Ityav mbi hen atô wase vea na mbi ngee kpishi. Ashighe agen ka a gbidye se, ashighe agen se gbidye un’. A hide a pine ér: ‘Ka nyi yange kaa ér u ere?’ M gema m kaa a na mer: ‘A kaa ér se er nahan; ‘Civir nen Allah a u eren kwagh a na imôngo shio, shi de nen kwagh u uter enev yange ve ôr la. "Shi a kaa er se er msen, se na zakat, se ôr mimi, se de ayol a ase asorabo shi se lu a azende kpaa." Nahan Heraclius kaa a or u geman un kwagh la ér: ‘Kaa a na wer m pine u kwagh u mbamaren mba or la, u kaa a mo wer or la ka or u icivirigh. Kape or la kpa yange i nder un ken ônov mba ior nav je la. Man m pine u mer orgen nan vande ôron kwagh u yange ôr ne kpa, u kaa wer ei. Aluer i kaa er orgen vande ôron kwagh ne yô, mimi je me tôô mer or ne ngu kôron orgen u nan vande ôron kwagh nahan yô. Shi m pine u mer ter na ka or u ken tsombor u tor kpa, u kaa wer ei. M kaa mer aluer ter na ka or u ken tsombor u tor yô, mimi je or ne nana lu kaan ér ka tartor u ter na. Shi m pine u mer, u vande zuan a mi kpa . Aluer yange er aie cii ve mase ôron kwagh u a ôr la yô, u na mlumun wer ei. M kav sha mimi mer uumache je kpa ve taver ishima u eren aie ga, shi ve eren aie hen Allah kpaa ga. Shi m pine u mer, mba ve dondo un la ka mbacivirigh shin ka mbacivirigh?’ U na mbaatsanev mba ve dondo un ijime la mlumun. Sha mimi yô, ka mbadondon Profeti. Shi m pine u mer iyenge i mba dondon mo la seer shin i pande kpa u na mlumun wer i seer. Man kape jighjigh u nan kpa a lu zan zan una kar hingir vough je la. Shi m pine u aluer orgen nan venda mimi sha ci u ishima vihi nan a kwaghaôndo u nan yô. U na mlumun wer ei. Man kape jighjigh u nan ka a lu zum u a vese shi a vese ken ishima je la. Shi m pine u mer, a vande eren aie kpa, u na mlumun wer mayange ga. Man ka nahan ve yange Mbaapostoli ve lu a ian i eren aie ga ye. Shi m pine u kwagh u yange kaa ér u er yô, u na mlumun wer yange kaa ér u civir Allah sha u lun a mzough vea Na ga, shi a yange u u civir akombo, shi a kaa ér u sue msen, u na zakat, u ôron kwagh u mimi, u den ayol a en asorabo shi u lu a azende kpaa. Aluer hanma kwagh u ne lu ôron cii ka mimi yô, una hemen tartor ne sha angahar am. Sha mimi yô, m hen mer ngu hen atô wen hegen ga, aluer m fa gbenda u me za hen a na yô, mimi je me nôngo kpoghuloo me zua a na je yô, shighe u me lu hen kpe na yô, me ôô un angahar sha mimi. Tsô Heraclius sôn washika hen Profeti u yange Dihyah va a mi sha ci u mbahemenev mba ken gar u Basrah la. Nahan a na Heraclius washika la, nahan a ôr un shi i nger kwagh u a lu ker la ér: ‘Bismillahir rahmanir Rahim. Hii hen Muhammed, wanakiriki u Allah man Ortyom Na zan zan ar hen Heraclius. Orhemen u Roma, Myom sha ci u mba ve dondo akaawan a i we la. Nahan i de lu nahan ga yô, m lôhô ne sha msen u kwaghaôndo u Mbamusulumi; Nyôr ken kwaghaôndo u Islam, nahan u lu ken mkor, Allah una na u injar kwa har. Kpa aluer ne gema ijime yô, ne tôô asorabo a ior enev, man: Ne ior mba ken takerada, va nen - kôr nen - sha mkaanem - tindi - ér anyiman a lu hen atô wase a ven ga, se civir orgen ga saa di Allah tseegh shi se mba eren kwagh a Na imôngo ga shi - shin - mô wase môm kpa nan tôô mbagenev er ka Rabbs mbagenev ga saa di Allah'. Aluer ve gema ijime yô, kaa a ve wer: Nenge, se mba mba se we ayol a ase sha ikyev i Allah- yô. Abu Sufyan kaa ér: ‘Heraclius yange pase kwagh u yange ôr la shi ôron washika la been yô, ayôôso man amo a eren ayôôso gba, nahan kwagh ne zenda se kera. M kaa a azende am zum u i zenda se kera la mer; ‘Sha mimi yô, i lôhô un ken akaa a wan u Abu Kabsyah. Heraclius yange lu a ishimanyian sha kwagh u tartor u Roma. Hen shighe la je kpa m lu a ishimanyian mer Muhammad una zua a mzehemen, zan zan ken masejime - mlu u ken ishima la bee kera zum u - Allah lumun mo ken kwaghaôndo u Mbamusulumi la. Shi Ibn An Nazhur, or u eren tom ken Iliya’ man Heraclius lu bisôp u Mbakristu yô, a kaa ér iyange igen Heraclius za sôr Iliya’ yô, ishima za un iyol kpishi, nahan a kaa a mbahemenev nav mba utyaav mbagenev ér: ‘Sha mimi yô, se venda mlu wen ne. Heela tseegh ga, Ibn Nazhhur kaa ér, ‘Heraclius lu or u fan kwagh u asan, u yange a ver ishima sha gbenda u asan a zenden la hanma shighe yô. Iyange igen yange na mbamlumun sha mbampin mba upristi pine un yô; ‘Tugh mbugen m lu nengen er asan a lu karen yô, m nenge mer i mar tor u Khitan, ka an nan lu ken ior mban u i tsôngo laa?’ Mlumun u upristi; ‘Ior mba ve eren kwagh u icôngo la ka Mbayuda tseegh, de ze iyol sha ci u Mbayuda ga. Kpa tindi ityar i ken tartor wou cii, sha er i wua Mbayuda mba ken ityar la yô’. K . Hen shighe la, i va a Heraclius, or u tor u Bani Ghassan tindi un la ér a va ôr kwagh u Ortyom u Aôndo (mzough u Aôndo a lu sha a na), or la ôron kwaghôron la been yô, Heraclius kaa ér i tôv un sha er una fa aluer un ngu a icôngo shin ngu a mi ga yô. Mba nengen yô, ve nenge ér mimi je ka or u lun a mshi iyol. Tsô ior ôr Heraklius kwagh ne. Heraclius pine or la kwagh u Mbaarabia mbagenev mbara ér, ve tsôngo shin ve tsôngo ga?’ A gema a kaa er; ‘Mbaarabia cii mba tsôngo’. Heraklius kaa ér; ‘Ka tor u Ummah je ne, mimi je i mar un’. Tsô Heraclisu tindi ijende na igen ken Roma i mfe na lu kwagh môm a u Heraclisu la washika ér a za ôr un kwagh u mar u Profeti Muhammad sallallaahu 'alaihi wasallam -. Shighe ne, a za hemen a zende na ken tar u Himsha, kpa cii man a za nyôr ken Himsha yô, mlumun u washika u ijende na la vande van. Ijende na lumun a mhen u Heraclius lu a mi ér i mar Muhammad, shi mimi je lu profeti la. Heraclius maa yila mbatomov mba Roma ér ve va hen ijiir na ken Himsha, hanma or nan lu ken mkombo la been yô, Heraclius kaa ér i cir hunda cii. Tsô a kaa er; ‘We ikyurior i rum, ne cii ne zua a mhembe u iengem man mzehemen, kpa tartor yô, u lu sha ikyev yase her kpa? Aluer u soo yô, lumun wer Muhammed ka Profeti!’. Mba ongo mkaanem man yô, ve yevese er jaki mba ken toho nahan, shin er ihinda cii i wuhe nahan kpaa. Er Heraclius nenge a imba mlu ne yô, kera lu a ishimaveren ér vea na jighjigh a profeti u Muhammad ga. Tsô a kaa er hanmaor nana hide sha ajiir a nan man a kaa er; ‘Sha mimi yô, kwagh u m ôr hegen ne lu sha u karen mtil sha mimi wen cii tseegh. Hegen yô, m nenge a ishimataver la’. Tsô ve gure inya sha ishigh ki Heraclius nahan doo ve a na. Kape kwagh u Heraclius a kure je la. I ôr kwagh u [Salih bin Kaisan] man [Yunus] man [Ma’mar] mba ve dugh ken [Az Zuhri] la.
Imam Bukhari : 7
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى قَالَ أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ
Ka a kaa a vese ér: ‘I maa kwaghaôndo u Islam sha -akaa ataan-; shiada u tesen ér aôndo ugen ngu ga saa di Allah man sha mimi yô Muhammad ka or u Allah a tindi un yô, a ver mbamsen, a na zakat, a er hajj shi a hôr kwaghyan ken shighe u Ramadan’.
Imam Bukhari : 8
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ
A kaa a vese ér [Abdullah bin Muhammad Al Ju’fi] kaa ér, A kaa a vese [Abu ‘Amir Al ‘Aqadi] u yange kaa ér, A kaa a vese ér [Sulaiman bin Bilal] hen [Abdullah bin Dinar] hen [Abu Salih] hen [Abu Hurairah] hen Profeti ér: branch, man kunya ka vegher u jighjigh u nan’.
Imam Bukhari : 9
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
I ôr se kwagh u [Adam bin Abu Iyas] kaa ér, I ôr se kwagh u [Syu’bah] hen [Abdullah bin Abu As Safar] man [Isma’il bin Abu Khalid] hen [Asy Sya’bi] hen [Abdullah bin ‘Amru] hen Profeti u a lu or u civir Aôndo la, man Ormusulumi ka or u civir Aôndo. safe sha ci u Mbamusulumi, man Muhajir ka or u nan de kwagh u Allah a venda yô. ’ Abu Abdullah kaa ér; man [Abu Mu’awiyyah] kaa er; A kaa a vese ér [Daud], un ngu wan u Ibn Hind, u [‘Amir] kaa ér; M ungwa [Abdullah], inja na yô ka ibn ‘Amru, hen Profeti Sallallaahu ‘alaihi wasallam Shi m kaa mer [Abdul A’laa] hen [Daud] hen [‘Amir] hen [Abdullah] hen Profeti sallallahu ‘alaihi wasallam .
Imam Bukhari : 10
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
A kaa a vese [Sa’id bin Yahya bin Sa’id Al Qurasyi] ér, A kaa a vese ér [ter wam] kaa ér, A kaa a vese [Abu Burdah] hen [Abu Burdah] hen [Abu Musa] ér: ‘Ortom u Aôndo, ka kwaghaôndo u Mbamusulumi u nyi a hembe lun a inja?’ Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam gema kaa er: 'Ka mba Mbamusulumi ve lu ken mkor sha zwa ve man sha ave ve'?
Imam Bukhari : 11
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاأَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ
A kaa a vese ér [Amru bin Khalid] kaa ér, A kaa a vese [Al Laits] hen [Yazid] hen [Abu Al Khair] hen [Abdullah bin Amru]; Orgen lu u yange pine Profeti er; ‘Ka kwaghaôndo u Islam u nyi a hembe doon cii?’ Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam gema kaa er: 'U na kwaghyan, sugh ior mba u fe ve man mba u fe ve ga la'.
Imam Bukhari : 12
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ
Ka a ôron se kwagh u [Yahya] hen [Syu’bah] hen [Anas] hen Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam Man hen [Husain Al Mu’alim] kaa ér, a ôr se kwagh [Qotadah] hen [Anas] hen ‘he kaa ér u na jighjigh ér: anmgbian na doo un ishima er iyol na kpa a doo un ishima nahan’.
Imam Bukhari : 13
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ
I kaa a vese ér [Abu Al Yaman] kaa ér, i ôr se [Syu’aib] kaa ér, i ôr se [Abu Az Zanad] hen [Al A’raj] hen [Abu Hurairah], ér, Or u Aôndo tindi un la (bem man iveren i Aôndo i lu sha a na) kaa ér: ‘Nahan yô, m na jighjigh a Or u nan lu ken a we la ga zan zan m hemba soon un. hemba mbamaren nav man mbayev nav’.
Imam Bukhari : 14
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ح و حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
I ôr kwagh u se [Ya’qub bin Ibrahim] kaa ér, i ôr kwagh a vese [Ibn ‘Ulayyah] hen [Abdul Aziz bin Shuhaib] hen [Anas] hen Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam Shi i ôr se kwagh u [Adam] kaa ér, i ôr kwagh a vese hen [Qyubahs]. Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam kaa er: 'Or môm ken a ven nana na jighjigh ga zan zan me kar lun a dooshima u hemban mbamaren mba nan man ônov mba nan man uumace cii.'
Imam Bukhari : 15
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
I ôr se [Muhammad bin Al Mutsanna] ér, i ôr se [Abdul Wahhab Ats Tsaqafi] kaa ér, i ôr se [Ayyub] hen [Abu Qilabah] hen [Anas bin Malik] hen Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam u akaa a a lu a mi la, a kaa ér: jighjigh u nan: A er Allah man Ortyom Na hemba doon un ishima a mbagenev mba uhar mban. Aluer or doo nan ishima yô, nan doo nan ishima ga saa sha ci u Allah. Shi a kôr u hiden ken mlu u nan jighjigh ga la ihyom vough er a kôr u i gbihi un ken igyamusu la ihyom nahan.’
Imam Bukhari : 16
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ آيَةُ الْإِيمَانِ حُبُّ الْأَنْصَارِ وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الْأَنْصَارِ
A kaa a vese ér [Abu Al Walid] kaa ér, a kaa a vese ér [Syu’bah] a kaa a mo [Abdullah bin Abdullah bin Jabar], a kaa ér; M ungwa [Anas] hen Profeti sallallaahu 'alaihi wasallam, a kaa er: 'Ikyav i jighjigh u nan ka u soon -mba- Ansar man ikyav i nifaq ka u kôron -mba- Ansar ihyom'.
Imam Bukhari : 17
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُوَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِك
A kaa a vese ér [Abu Al Yaman] kaa ér, a kaa a vese [Syu’aib] u ken [Az Zuhri] la ér, a kaa a vese ér, [Ubadah bin Ash Shamit] lu ijende na i yange i nôngo ityav mbi Badr la, shi lu môm ken mba yange ve wua un la kpaa. ka kwagh u Ortyom u Aôndo sallallaahu ‘alaihi wasallam yange ôr shighe u lu hen atô u azende a na agen la ér: ‘Na nen jighjigh a mo ér u de eren kwagh a Allah sha kwagh môm ga, u de iin ga, u de eren idya ga, u de wuan mbayev ou ga, u de eren aie u u gber hen atô u ave ou man angahar a ou ga, kwagh u a lu disobey la ga. Or u nan kure akaa ne yô, injar i nan ngi hen Allah, man or u nan per akaa ne man Allah a tsaha nan ken tar ne yô, ka kafarat hen nan, man or u nan per akaa ne man Allah a cir nan yô - nan tsaha nan ken tar ne ga - nahan kwagh u nan la una hide hen Allah, aluer A soo yô, Una tsaha nan’. Nahan se tôndo zwa ser se civir un sha akaa ne.
Imam Bukhari : 18
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنْ الْفِتَنِ
I ôr se kwagh u [Abdullah bin Maslamah] hen [Malik] hen [Abdurrahman bin Abdullah bin Abdurrahman bin Abu Sha’Sha’ah] hen [ter na] hen [Abu Sa’id Al Khudri] ér, a kaa ér: ormusulumi lu iyôngo i yange i koson sha ityouv mbi iwo man ajiir a icaa la, a yem a mi. kwaghaôndo na ka sha ci u mciem ma ior vea ôr un kwaghbo’.
Imam Bukhari : 19
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَهُمْ أَمَرَهُمْ مِنْ الْأَعْمَالِ بِمَا يُطِيقُونَ قَالُوا إِنَّا لَسْنَا كَهَيْئَتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَغْضَبُ حَتَّى يُعْرَفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ أَتْقَاكُمْ وَأَعْلَمَكُمْ بِاللَّهِ أَنَا
A kaa a vese ér [Muhammad bin Salam] kaa ér, a kaa a vese ér [‘Abdah] hen [Hsyam] hen [ter na] hen [Aisha] kaa ér: ‘Ortom u Aôndo sallallaahu ‘alaihi wasallam zum u a kaa a mba ve lu a na imôngo la yô, a kaa a ve ér ve er akaa a ve lu a tahav mbu eren yô, maa mba ve lu a na imôngo la kaa ér; 'Se mba er we nahan ga, we Ortyom u Allah, sha ci u i de u asorabo ou a a kar man a a va er ken hemen la'. Nahan a sallallaahu ‘alaihi wasallam ishima vihi un kpishi, nahan a kaa ér: ‘Sha mimi yô, or u nan hembe civir Aôndo shi nan hembe kaven Allah ken a ven yô, ka mo’.
Imam Bukhari : 20
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَمَنْ أَحَبَّ عَبْدًا لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ
I ôr se [Sulaiman bin Harb] kaa ér, i ôr se [Syu’bah] hen [Qotadah] hen [Anas bin Malik] hen Profeti sallallaahu ‘alaihi wasallam, a kaa ér: ‘Akaa atar -a aluer or nan ngu a mi yô, nana zua a mdoo u jighjigh u nan u a hembe un la: Allah man akaa ne hemba un. Man or u nan doo nan ishima yô, nan soo or shon ga, saa di Allah ‘azza wajalla tseegh. Man u nan ker u hiden ken jighjigh u nan ga ihyom er nan ker u gbidyen nan ken igyamusu ihyom nahan’.