Имам Бұхари (الامام البخاري) - 7008 Хадис
Хадис
Имам Бұхари : 1
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
Бізге [Әл-Хумайди Абдулла бин Әз-Зубайрға] ол былай деді: «Бізге [Суфиянға] ол былай деді: «Бізге [Яхья бин Саид әл-Ансаридің] былай дегенін, бізге [Мұхаммед бин Ибраһим әт-Таймиге] оның [Әлқама бин Уақаш әл-Ләйсидің] былай дегенін естігенін айтты; Мен бірде [Омар бин Әл-Хассабтың] мінберде былай дегенін естідім; Мен Пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегенін естідім: «Барлық амалдар ниетке және әр адамның (сауабы) ниетіне байланысты; кім қол жеткізгісі келетін дүние үшін немесе үйленгісі келетін әйел үшін қоныс аударуды ниет етсе, онда оның қоныс аударуы ниет еткен нәрсесіне байланысты болады».
Хадис
Имам Бұхари : 2
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا
Бізге [Абдулла бин Юсуфтың] былай дегені жеткізілді: [Мәлік] бізге [Хишам бин Урвадан] [әкесінен] [мүміндердің анасы] [Айшадан] былай деді: Әл-Харис бин Хишам Аллаһ Елшісінен (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын): «Уа, Аллаһтың Елшісі, сізге уахи қалай түседі?» деп сұраған. Аллаһ Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын): «Кейде ол маған қоңыраудың сыңғырлаған дыбысы сияқты келеді, және бұл мен үшін ең қиын жол, содан кейін ол тоқтайды, сондықтан мен не жеткізіліп жатқанын түсінемін. Ал кейде періште адам бейнесінде келіп, маған сөйлейді, сондықтан мен оның айтқанын қадағалаймын», - деді. Айша былай деді: «Расында, мен бірде оған (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) өте суық күні уахи түскенін көрдім, содан кейін ол тоқтады, мен оның маңдайынан тер ағып жатқанын көрдім».
Хадис
Имам Бұхари : 3
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْأَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلَاءُ وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ{ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ }فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي فَقَالَتْ خَدِيجَةُ كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ وَكَانَ امْرَأً قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعِبْرَانِيَّ فَيَكْتُبُ مِنْ الْإِنْجِيلِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ وَفَتَرَ الْوَحْيُقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ قَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْيِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي إِذْ سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَرُعِبْتُ مِنْهُ فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ }فَحَمِيَ الْوَحْيُ وَتَتَابَعَ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَأَبُو صَالِحٍ وَتَابَعَهُ هِلَالُ بْنُ رَدَّادٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ بَوَادِرُهُ
Бізге [Яхья бин Букайр] былай деді: «Бізге [Әл-Ләйттен] [Уқайлдан] [Ибн Шиһабтан] [Урва бин Аз-Зубайрдан] [Мүміндердің анасы] Айшадан былай деп айтылды: «Алла Елшісіне (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) келген уахидің басы ұйқыдағы шынайы түс болды. Ол таң атқандай түс көрмесе, түс көрмеді. Содан кейін ол жалғыздықты жақсы көрді, содан кейін Хиро үңгірін таңдап, оған шыдады, яғни отбасына қайта оралып, азық-түлік дайындау үшін түнде ұзақ уақыт құлшылық етті. Содан кейін ол азық-түлік дайындау үшін Хадишамен кездесті. Ақырында Әл-Хақ келіп, мені қатты құшақтап, мені жіберіп, тағы да: «Оқы!» деді. Ол: «Мен оқи алмаймын», - деп жауап берді. Сонда періште мені қатты құшақтап, жіберіп, тағы да: «Оқы!» - деді. Ол: «Мен оқи алмаймын», - деп жауап берді. Періште мені қайтадан ұстап, құшақтады. мені үшінші рет қатты қысып, босатып, тағы да: «Жаратқан Құдайыңның атын айтып оқы, Ол адамды ұйыған қаннан жаратты. Оқы, сенің Құдайың – ең мейірімді», – деді. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) уәхи сөздерімен отбасына мазасызданып оралды. Ол Хадиша бинт Хавайлидпен кездесіп: «Мені жабыңдар, мені жабыңдар!» – деді. Содан кейін ол Хадишаға болған оқиғаны айтып берді: «Мен өзім үшін алаңдадым». Сонда Хадиша: «Аллаһпен ант етемін, Аллаһ саған мәңгілік зиян келтірмейді, өйткені сен достықты байланыстыратын адамсың», – деді. Содан кейін Хадиша оны Хадишаның ағасының ұлы, жаһилия дәуірінде христиан болған Уоракох бин Науфал бин Асад бин Абдул Уззамен кездесуге шақырды. Ол сондай-ақ еврей тілінде кітаптар жазды, сондай-ақ Аллаһтың рұқсатымен Інжілді еврей тілінде жазды. Сол кезде Уоракох қартайып, көздері соқыр еді. Хадиша: «Әй, ағамның ұлы, ағаңның ұлының айтқанын тыңда», - деді. Уорақох: «Әй, ағамның ұлы, сен не бастан кешірдің», - деді. Сонда Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оған не болғанын айтып берді. Уорақох: «Бұл Аллаһ Мұсаға аян еткендей Намус. Ой, сені қауымың қуып жібергенде әлі жас және тірі болғанда ғой», - деді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Олар мені қуып жібере ме?» - деп сұрады. Уорақох: «Иә. Өйткені сен әкелген нәрсемен ешкім келмейді, тек олар зиян келтіреді (дұшпандық жасайды). Егер мен сол кезде қасымда болсам, саған мүмкіндігіммен көмектесер едім», - деп жауап берді. Уорақох сенген оқиғаны бастан кешірмеді, себебі ол уахидің фатрухы (бостығы) кезінде ертерек қайтыс болды. [Ибн Сихаб] былай деді; маған [Әбу Сәлама бин Абдуррахманға] [Жәбир бин Абдулла әл-Аншари] уахидің бос екендігі туралы айтқанын хабарлады, бұл туралы Аллаһ Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) былай деген: «Мен жүріп бара жатқанда аспаннан бір дауыс естідім, оған қарадым да, Хиро үңгірінде маған келген періштені аспан мен жердің арасындағы орындықта отырғанын көрдім. Қорқып, үйге барып: «Мені жабыңдар. Мені жабыңдар», - дедім. Содан кейін Аллаһ Тағала уахи түсірді: (Ей, жабынғандар) Аллаһтың сөзі келгенге дейін (және пұттардан бас тартыңдар). Содан бері уахи үздіксіз түсіп келеді». Бұл хадисті [Абдулла бин Юсуф] және [Әбу Салих], сондай-ақ [Хилал бин Раддад] [әз-Зухриден] жеткізген. [Юнус] былай деді; және [Ма'мар] оны Әз-Зухриден алғанымен келісті.
Хадис
Имам Бұхари : 4
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَالِجُ مِنْ التَّنْزِيلِ شِدَّةً وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهُمَا وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }قَالَ جَمْعُهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ وَتَقْرَأَهُ{ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ }ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَرَأَهُ
«Бізге [Мұса бин Исмаилге] ол былай деді: «Бізге [Әбу Әуанаға] былай деді: «Бізге [Саид бин Джубайрға] [Ибн Аббастан] Аллаһ Тағаланың сөздері туралы былай деді: «Құранды оқуға тіліңді қозғама, себебі сен оны тез меңгергің келеді». Ибн Аббас былай деді: «Аллаһ Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) түсірілгенді жаттауға қатты құштар болды және ернін қозғалтты». Ибн Аббас былай деді: «Мен де саған Аллаһ Тағаланың игілігі мен сәлемі болсын маған жасағанындай ернімді қозғалтамын». Сонда Аллаһ Тағаланың сөзі түсті: «Құранды оқуға тіліңді қозғама, себебі сен оны тез меңгересің. Шын мәнінде, оны (жүрегіңе) жинап, (сені шебер ету) біздің міндетіміз». Не Бұл дегеніміз, Аллаһ оны (жаттау үшін) кеудеңізге жинайды, содан кейін сіз оны оқисыз: «Біз оны оқып болғаннан кейін, оқуды жалғастырыңыз». Бұл дегеніміз: «Тыңдаңыз және үндемеңіз». Сонда Аллаһ Тағала: «Онда, шынымен де, түсіндірме біздің есебімізден жасалады. Бұл дегеніміз: «Оны оқу біздің міндетіміз». Аллаһ Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Жәбірейіл 'аләйһис-саләм' келгенде, оны тыңдады. Жәбірейіл 'аләйһис-саләм' кеткенде, Пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) оны (сахабаларына) Жәбірейіл 'аләйһис-саләм' оған оқығандай оқыды.
Хадис
Имам Бұхари : 5
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ
Бізге [Абдан] айтты, ол айтты, бізге [Абдулла] айтты, бізге [Юнус] [аз-Зухриден] және сол риуаятпен бізге [Бийир бин Мұхаммед] айтты, бізге [Абдулла] айтты, бізге [Юнус] және [Маъмар] [аз-Зухриден] басқалар айтқандай, бізге [Убайдулла бин Абдулла] айтты, бізге [Ибн 'Аббас] айтты, бізге Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) ең жұмсақ адам болған, әсіресе Рамазан айында Жәбірейіл періште онымен кездескенде, және Рамазан айында әр түні Жәбірейіл ғалайһи уә сәлләм оған келетін, онда Жәбірейіл ғалайһи уә сәлләм Құран үйрететін. Шынында да, Пайғамбарымыз (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) соққан желден әлдеқайда жұмсақ еді.
Хадис
Имам Бұхари : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Бізге [Әбу Әл Яман Әл Хакам бин Нафи] айтты, ол былай деді: «[Әз-Зухриден] [Суайб] айтты, маған [Убайдулла бин Абдулла бин Утба бин Масъудқа] [Абдулла бин Аббас] оған [Әбу Суфьян бин Харб] айтқанын айтты; Ираклийдің Пайғамбар, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Әбу Суфьян және Құрайыш кәпірлері арасындағы келісім күшіне енген кезде Сирия жеріне сауда сапарымен жүрген Құрайыш сауда тобын қабылдағанын айтты. Олар Илияға тоқтаған кезде, Ираклийдің шақыруымен оның жиналысында диалогқа шақырылды, сол кезде Ираклий Римнің беделді тұлғаларымен бірге болды. Ираклий олармен аудармашы арқылы сөйлесті. Ираклий: «Сендердің қайсысыңның Пайғамбармын деп мәлімдеген адаммен туыстық қатынасың ең жақын?» - деп сұрады. Әбу Суфьян: «Мен оған туыстық қатынасым ең жақын адаммын», - деп жауап бердім. Ираклий: «Оны маған және оның достарына жақындатыңыздар», - деді де, құрайыштарды Әбу Суфьянның артына қойды. Сонда Ираклий аудармашы арқылы былай деді: «Оған пайғамбармын деп мәлімдеген адам туралы сұрағанымды айт. Егер ол маған өтірік айтса, сен де оған өтірік айтуың керек. «Алланың атымен ант етемін, егер олар маған өтірікші деген айыптаулардан ұялмағанда, мен оған өтірік айтар едім». Әбу Суфьян былай деді; Сонымен ол менен (Пайғамбар, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) туралы бірінші сұрағаны: «Сендердің араларыңда оның ұрпағы қандай?» Мен: «Ол жақсы (тұқымдық) нәсілден», - деп жауап бердім. Ол тағы да сұрады: «Одан бұрын басқа біреу осылай деді ме?» Ол тағы да сұрады: «Оның әкесі патша ма еді?» Мен: «Оған ергендер де қарапайым адамдар», - деп жауап бердім. Ол тағы да сұрады: «Еңбек етушілер көбейіп жатыр ма, әлде азайып жатыр ма?» Мен: «Көбеюде», - деп жауап бердім. Ол тағы да сұрады: «Дініне ашуланып, діннен шыққан адам бар ма?» Мен: «Ештеңе» деп жауап бердім. Ол тағы да сұрады: «Оның айтқанын айтпас бұрын өтірік айтып тұрғанын көрдіңіз бе?» Мен: «Ешқашан» деп жауап бердім. Ол тағы да сұрады: «Ол... «Ешқашан алдап көрмедіңіз бе?» деп сұрадым. Мен: «Ешқашан. Біз онымен бірге жүргенде ол ешқашан олай істемеген», - дедім. Әбу Суфиян: «Мен мұндай сөздерден басқа ештеңе айта алмаймын», - деді. Ол тағы да: «Сендер соғысып жатырсыңдар ма?» - деп сұрады. Мен: «Иә», - деп жауап бердім. Ол тағы да: «Соғыс қалай аяқталды?» - деп сұрады. Мен: «Біз бен оның арамыздағы соғыс өте ауыр. Кейде ол бізді ұрады, кейде біз оны ұрамыз», - деп жауап бердім. Ол тағы да: «Ол сендерге не істеуді бұйырды?» - деп сұрады. Мен: «Ол бізге: «Аллаһқа ешнәрсені серік қоспай құлшылық етіңдер және ата-бабаларыңның айтқанын тастаңдар», - деп бұйырды. Сонда Ираклий аудармашысына: «Айтыңызшы, мен сізден бұл адамның тегі туралы сұрадым, сіз оның асыл тұқымды екенін айттыңыз. Сол сияқты, бұл адам өз халқының ұрпақтарының арасында өскен. Мен сізден оның айтқанын бұрын біреу айтты ма деп сұрасам, сіз жоқ деп жауап бердіңіз. Егер одан бұрын біреу айтқан десе, мен бұл адамды өзінен бұрын дәл солай айтқан біреуді еліктейді деп санар едім. Мен сізден оның әкелерінің бірі патша текті ме деп сұрасам, сіз жоқ деп жауап бердіңіз. Мен егер оның әкелері патша текті болса, бұл адам әкесінің патшалығын талап ететін еді деп жауап бердім. Мен сізден оның айтқанын айтпас бұрын өтірік айтқанын көрдіңіз бе деп сұрасам, сіз жоқ деп жауап бердіңіз. Шынында да, егер ол адамдарға, тіпті Аллаһқа өтірік айтуға батылы бармаса, мен сізден оған ергендер құрметті ме, әлде қарапайым адамдар ма деп сұрадым?» Сіз оған қарапайым адамдар ерді дедіңіз. Шынында да, олар Елшінің ізбасарлары болды. Мен сізден оның ізбасарлары көбейді ме, әлде азайды ма деп сұрасам, сіз олардың көбейгенін айттыңыз. Ал иман кәміл болғанға дейін солай болады. Мен сізден дініне ашуланып, діннен шыққан адам бар ма деп сұрадым. Сіз жоқ деп жауап бердіңіз. Иман жүректе өсіп, өскенде осындай болады. Мен сізден оның ешқашан алдағанын сұрадым, сіз ешқашан деп жауап бермедіңіз. Елшілер осылай алдай алмайтын еді. Мен сізден не істеуді бұйырғанын да сұрадым, сіз оның Аллаһқа ешнәрсені серік етпей құлшылық етуді бұйырғанын және пұттарға табынудан тыйғанын, сондай-ақ намаз оқуды, зекет беруді, шындықты айтуды, бір-біріңізді кешіруді және достықты сақтауды бұйырғанын айттыңыз. Егер сіз айтқанның бәрі рас болса, ол менің аяғымның астындағы патшалықты басқарады. Мен оның қазір араларыңызда жоқ екеніне күмәндандым, егер мен оған қалай жету керектігін білсем, әрине, оны табуға тырысар едім, қасында болған кезде аяқтарын міндетті түрде жуар едім. Содан кейін Гераклий Басра билеушілеріне Дихия әкелген Пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) хат сұрады. Ол хатты Ираклийге берді, ол хатты оқыды, мазмұны былай деп жазылған: «Бисмиллаһир рахманир рахим. Алланың құлы және елшісі Мұхаммедтен Ираклийге. Рим билеушісі, нұсқауларды орындағандарға амандық тілеймін. Содан кейін мен сендерді Исламға шақырамын; Исламға кіріңдер, сонда аман боласыңдар, Аллаһ сендерге екі есе сыйақы береді. Егер бет бұрсаңдар, қауымдарыңның күнәларын көтересіңдер және: «Уа, кітап иелері, біз бен сендердің арамызда ешқандай дау жоқ, біз тек Аллаһқа ғана құлшылық етеміз, Оған ештеңені серік қоспаймыз және Аллаһтан басқа ешкімді Құдай етіп алмаймыз деген үкімге келіңдер». Егер олар бет бұрса, оларға: «Біз Аллаһқа бойсұндық», - деп айтыңыз. Әбу Суфиян былай деді: «Гираклий айтқанын айтып, хатты оқып болғаннан кейін, шу шығып, қатты дыбыстар естілді, сондықтан біз қуылдық. Қуылғаннан кейін достарыма: «Шынында да, ол Әбу Қабсияның ұлының ісіне шақырылды. Гераклий Рим империясы үшін алаңдады», - дедім. Сол кезде мен де Мұхаммедтің жеңіске жететініне алаңдадым, ақыры (бұл сезім жоғалып кетті) Алла мені исламды қабылдатты. Ал Ілияның ақсүйегі Ибн Ән-Назхур бар еді, ал Ираклий христиан епископы еді, ол бір күні Ираклий Ілияға келгенде қатты алаңдағанын айтты, - деді оның кейбір соғыс қолбасшылары: «Шынында да, біз сіздің жағдайыңызды жоққа шығарамыз». Сонымен қатар, Ибн Нажхур былай деген: «Гираклий жұлдыздардың қозғалысына әрқашан назар аударатын астролог болған». Бірде ол діни қызметкерлердің: «Бір түні жұлдыздардың қозғалысын бақылап отырғанда, Китан патшасы дүниеге келгенін көрдім, бұл халықтың ішінде кім сүндеттелген?» деп сұраған сұрағына жауап берген. Діни қызметкерлер: «Сүндеттелгендер тек яһудилер ғана болды, яһудилер үшін алаңдамаңыз. Тек патшалығыңыздағы барлық елдерге сол елдегі яһудилерді өлтіруді бұйырыңыз», - деп жауап берген. Сол кезде Бани Ғассан патшасының елшісі Ираклийге Аллаһ Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) туралы айту үшін көрсетілген. Әлгі адам әңгімені айтып болғаннан кейін, Ираклий оны сүндеттелген бе, жоқ па, соны тексеру үшін тексеруді бұйырған. Тексергеннен кейін оның шынымен қара нәсілді екені анықталды. Содан кейін адамдар Ираклийге: «Басқа арабтар сүндеттелген бе, жоқ па?» - деп сұраған. Ол: «Арабтардың барлығы сүндеттелген», - деп жауап берген. Ираклий: «... «Бұл үмметтің патшасы, шын мәнінде ол дүниеге келген». Содан кейін Гераклиус Римдегі досына хат жіберді, оның білімі Гераклисудікімен тең еді (Мұхаммед пайғамбардың (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) туылуы туралы айту үшін). Сонымен қатар, ол Химша еліне сапарын жалғастырды, бірақ Химшаға келмес бұрын, досының хатына жауап алдымен келді. Досы Гераклиустың Мұхаммед дүниеге келгені және оның шынымен пайғамбар екені туралы пікірімен келісті. Содан кейін Гераклиус Рим шенеуніктерін Химшадағы өз орнына келуге шақырды, жиналысқа барлығы қатысқаннан кейін Гераклиус барлық есіктерді жабуды бұйырды. Содан кейін ол: «Уа, ром халқы, патшалық біздің қолымызда болған кезде бәріңіз керемет жеңіске жетіп, алға жылжисыздар ма?» деді. Бұл сөздерді естігенде, олар барлық есіктер құлыптаулы болса да, жабайы есектер сияқты қашып кетті. Мұндай жағдайды көрген Гераклиус олардың сенетініне (Мұхаммедтің пайғамбарлығына сенетініне) үмітін үзді. Содан кейін ол барлығына өз орындарына қайтуды бұйырды және былай деді: «Шын мәнінде, мен бұрын айтқаным сендердің барлығыңның төзімділіктеріңді сынау үшін еді. Енді мен сол төзімділікті көрдім». Содан кейін олар Ираклийдің алдында бас иіп, оған риза болды. Ираклийдің оқиғасы осылай аяқталады. Оны [Салих бин Кайсан], [Юнус] және [Ма'мар] [әз-Зуһриден] жеткізген.
Хадис
Имам Бұхари : 7
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى قَالَ أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ
Бізге [Абдулла бин Муса] айтты, ол айтты, бізге [Ханзала бин Абу Суфьян] айтты, ['Икрима бин Халид] айтты, [Ибн Омар] былай деді: Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) былай деді: «Ислам бес негізге құрылған: Аллаһтан басқа құдай жоқ және Мұхаммед Аллаһтың елшісі деп куәлік беру, намаз оқу, зекет беру, қажылық жасау және Рамазан айында ораза ұстау».
Хадис
Имам Бұхари : 8
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ
Бізге [Абдулла бин Мұхаммед әл-Джуфи] былай деді: «Бізге [Абу Амир әл-Ақади] былай деді: «Бізге [Сүлеймен бин Биләл], [Абдулла бин Динар], [Абу Салих], [Абу Хурайра], Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деді: «Иманның алпыстан астам тармағы бар, ал ұят – иманның бір бөлігі».
Хадис
Имам Бұхари : 9
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Бізге [Адам бин Әбу Ияс] былай деді: «Бізге [Шуъаба] [Абдуллаһ бин Әбу Ас Сафардан] және [Исмаил бин Әбу Халидтен] [Аси Шаъбиден] [Абдуллаһ бин Амрудан] былай деді: «Мұсылман – сөздері мен қолдары мұсылмандар үшін қауіпсіз адам, ал мухажир – Аллаһ тыйым салған нәрселерден бас тартқан адам». Әбу Абдуллаһ былай деді: «Бізге [Дәуіт] оның Ибн Хиндтің ұлы екенін айтты, [Амир] былай деді: «Мен [Абдуллаһтың], яғни Ибн Амрудың, Пайғамбардан [Абдуллаһтың], [Амирден], [Абдуллаһтың], [Пайғамбардан [Абдуллаһтың] былай деп айтқанын естідім».
Хадис
Имам Бұхари : 10
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
Ол бізге [Саид бин Яхья бин Саид әл-Қурасиге] былай деп айтты: «Бізге [әкем] былай деді: «Бізге [Абу Бурда бин Абдулла бин Әбу Бурда] былай деді: [Абу Бурда] былай деді: [Абу Мұса] былай деп сұрады: «Уа, Аллаһтың Елшісі, қай Ислам ең маңызды?» Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) былай деп жауап берді: «Мұсылмандар кімді аузынан және қолынан құтқарады».
Хадис
Имам Бұхари : 11
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاأَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ
Бізге ['Амру бин Халид] былай деді: «Бізге [Әл-Ләйтс] былай деді: [Язид], [Әбу әл-Хайр], [Абдулла бин Амру] былай деді: Біреу Пайғамбардан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Қай Ислам ең жақсы?» – деп сұрады. Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын): «Сен тамақ беріп, танитын және танымайтын адамдарға сәлем бересің», – деп жауап берді.
Хадис
Имам Бұхари : 12
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ
Бізге [Мусаддад] былай деген: [Яхья] былай деген: [Шуъба] былай деген: [Қотада] былай деген: [Әнәс] былай деген: Пайғамбардан (с.ғ.с.) былай деген: [Хусейн әл-Муғалим былай деген: [Қотада] былай деген: [Әнәс] былай деген: Пайғамбардан (с.ғ.с.) былай деген: «Сендердің ешқайсыларың бауырына өзі үшін жақсы көргендей жақсы көрмейінше, иман келтірмейді».
Хадис
Имам Бұхари : 13
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ
Бізге [Әбу әл-Яман] былай деді, бізге [Суайб] былай деді, бізге [Әбу әз-Занад] былай деді, [Әл-Аърадж] былай деді, [Әбу Хурайрадан] былай деп айтылды: Аллаһ Елшісінің (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) былай дегені: «Жаным қолында болғанның атымен ант етемін, сендердің ешқайсыларың мені ата-анасы мен балаларынан артық жақсы көрмейінше иман келтірмейсіңдер».
Хадис
Имам Бұхари : 14
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ح و حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
Бұл бізге [Яъқуб бин Ибраһим] айтқан, бұл бізге [Ибн Улайя] айтқан, [Абдуль-Азиз бин Шухайб] айтқан, [Әнәс] айтқан, Пайғамбардан (с.ғ.с.) айтқан. Сондай-ақ бізге [Адам] айтқан, бұл бізге [Шу'ба] айтқан, [Қотада] айтқан, [Әнәс] айтқан, Пайғамбар (с.ғ.с.) айтқан: «Сендердің ешқайсыларың Мен ата-анасынан, балаларынан және барлық адамдардан артық жақсы көрмейінше, иман келтірмейсіңдер», - деген.
Хадис
Имам Бұхари : 15
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
Бізге [Мұхаммед бин Әл-Мусанна] былай деді: «Бізге [Абдул-Уаһһаб Әс-Сақафи] былай деді: «Бізге [Айюб] былай деді: [Әбу Қиләбә] былай деді: [Әнәс бин Мәлік] Пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) былай деді: «Егер адамда үш нәрсе болса, ол иманның тәттілігін сезінеді: Ол Аллаһ пен Оның Елшісін екеуінен артық жақсы көреді. Егер ол біреуді жақсы көрсе, оны тек Аллаһ үшін жақсы көреді. Және ол тозаққа тасталуды жек көргендей, күпірлікке оралуды жек көреді».
Хадис
Имам Бұхари : 16
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ آيَةُ الْإِيمَانِ حُبُّ الْأَنْصَارِ وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الْأَنْصَارِ
Бізге [Әбу әл-Уалид] айтты, бізге [Шуба] айтты, маған [Абдулла бин Абдулла бин Джабар] айтты, былай деді: Мен [Әнәс]-ті Пайғамбардан [оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын] естідім, ол былай деді: «Иманның белгісі – ансарларды жақсы көру, ал нифактың белгісі – ансарларды жек көру».
Хадис
Имам Бұхари : 17
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُوَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِك
Бізге [Әбу Әл Яман] айтты, бізге [Суайб] айтты [әз-Зухриден] айтты, бізге [Әбу Идрис Айзулла бин Абдулла] айтты, ['Убада бин Аш-Шамит] Бадр шайқасына қатысқан досы болғанын және Ақоба түнінде ант бергендердің бірі болғанын айтты, ол былай деді; Пайғамбар (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) сахабаларының арасында болған кезде: «Маған Аллаһқа ештеңені серік қоспауға, ұрлық жасамауға, зина жасамауға, балаларыңды өлтірмеуге, қолдарың мен аяқтарыңның арасынан ойлап тапқан өтіріктерді айтпауға, дұрыс нәрсеге қарсы шықпауға ант беріңдер. Сендерден кім мұны орындаса, оның сыйлығы Аллаһта, ал кім мұны бұзса, Аллаһ оны дүниеде жазалайды, содан кейін ол оған кафарат болады, ал кім бұл нәрселерді бұзса, содан кейін Аллаһ оларды жауып тастаса (оны дүниеде жазаламайды), оның ісі Аллаһқа қайтарылады, егер қаласа, Ол оны кешіреді немесе жазаланады», - деді. Сондықтан біз оған осы нәрселер үшін адалдыққа ант бердік.
Хадис
Имам Бұхари : 18
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنْ الْفِتَنِ
Бізге [Абдулла бин Маслама] [Мәліктен] [Абдрахман бин Абдулла бин Абдуррахман бин Әбу Шағша’адан] [оның әкесінен] [Әбу Са’ид әл-Худриден] ол былай деп айтқанын жеткізді: «Расулуллаһ (с.ғ.с.) былай деді: «Бір кездері мұсылманның ең жақсы қазынасы таудың басында жайылып жүрген ешкісі болатын, ал ол онымен алыс жерлерде жүріп кететін. Оның діні жала жабудан қорқудан».
Хадис
Имам Бұхари : 19
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَهُمْ أَمَرَهُمْ مِنْ الْأَعْمَالِ بِمَا يُطِيقُونَ قَالُوا إِنَّا لَسْنَا كَهَيْئَتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَغْضَبُ حَتَّى يُعْرَفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ أَتْقَاكُمْ وَأَعْلَمَكُمْ بِاللَّهِ أَنَا
Бізге [Мұхаммед бин Салам] былай деп жеткізді, бізге ['Абда] былай деді: [Хишамнан] [әкесінен] [Айшадан] былай деді: «Расулуллаһ (с.ғ.с.) сахабаларына орындай алатын істерді бұйырған кезде, оларға орындай алатын істерді бұйырды, сонда сахабалар: «Біз сен сияқты емеспіз, уа, Расулуллаһ, өйткені сенің өткен және болашақ күнәларың кешірілді», - деді. Сонда ол (с.ғ.с.) ашуланды, мұны оның жүзінен көруге болатын еді, сосын: «Шын мәнінде, сендердің араларыңдағы ең тақуа және Аллаһты ең жақсы түсінетін адам - мен», - деді.
Хадис
Имам Бұхари : 20
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَمَنْ أَحَبَّ عَبْدًا لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ
Бізге [Сүлеймен бин Харб] былай деді: Бізге [Шуъаба] былай деді: [Қотада], [Әнәс бин Мәлік] Пайғамбарымыздан (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) былай деді: «Үш нәрсе (негізінде) адам иманның тәттілігін сезінеді: Аллаһ пен Оның Елшісі оған екеуінен де сүйіктірек. Ал кім біреуді жақсы көрсе, ол сол адамды Аллаһ азза уәжәлла үшін ғана жақсы көреді. Ал кім оны жек көрсе, тозаққа тасталуды жек көргендей күпірлікке қайтады».
