Imam Bukhari : 1
حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ قَالَ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ
Ewecu iwa [Al Humaidi Abdullah bin Az Zubair] ewacu, Ewecu iwa [Sufyan] ma uwacu, nia Ewacu iwa [Yahya bin Sa'id Al Ansari] uwacu, ewacu iwa [Muhammad bin Ibrahim At Taimi], nia ewinjo [Alqamah bin Waqash Al Laitsi] uwacu; I kare moko awinjo [Umar bin Al Khaththab] iwi kom mi kanisa ewacu; Awinjo jabila sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu: 'Timo ceke ucungo iwi paru, man adwogi pa ngati acel acel ucungo iwi paru; Ngati moko ci ma mito cidho i ngom mange pi ng'om ma emito tuc i iye nyo pi dhaku ma emito egam, ci wotho pare ubedo ni gin ma emito.'
Imam Bukhari : 2
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا
Juyero iwa [Abdullah bin Yusuf] uwacu, juyero iwa [Malik] kud i bang [Hisyam bin 'Urwah] kud i bang [won] kud i [Aisyah] min Mu'minin, nia Al Harith bin Hisham upenju Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam kumae: 'O Rasulullah, iwok i bangi nenedi?' Pieno Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam udwoko kumae: 'Kar moko ebino ira calu dwand olang man yore eni re ma tek ira, man ejuku kara anyang ango ma jubeweco. Man kadi sawa moko malaika bino calu dhanu man eweco kuda kara alub gin ma ewacu. Aisyah uwacu: 'Andha, aneno lembe moko wok i bange sallallaahu 'alaihi wasallam i ceng moko ma ngic man edham ejuku, man aneno nia wiye ubedu ka mol ku yuk'.
Imam Bukhari : 3
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّهَا قَالَتْأَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلَاءُ وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ وَهُوَ التَّعَبُّدُ اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا حَتَّى جَاءَهُ الْحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ فَجَاءَهُ الْمَلَكُ فَقَالَ اقْرَأْ قَالَ مَا أَنَا بِقَارِئٍ قَالَ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ قُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الْجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ اقْرَأْ فَقُلْتُ مَا أَنَا بِقَارِئٍ فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي فَقَالَ{ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ }فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الْخَبَرَ لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي فَقَالَتْ خَدِيجَةُ كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ وَتَكْسِبُ الْمَعْدُومَ وَتَقْرِي الضَّيْفَ وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ وَكَانَ امْرَأً قَدْ تَنَصَّرَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ يَكْتُبُ الْكِتَابَ الْعِبْرَانِيَّ فَيَكْتُبُ مِنْ الْإِنْجِيلِ بِالْعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ يَا ابْنَ عَمِّ اسْمَعْ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ يَا ابْنَ أَخِي مَاذَا تَرَى فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ قَالَ نَعَمْ لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ وَفَتَرَ الْوَحْيُقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيَّ قَالَ وَهُوَ يُحَدِّثُ عَنْ فَتْرَةِ الْوَحْيِ فَقَالَ فِي حَدِيثِهِ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي إِذْ سَمِعْتُ صَوْتًا مِنْ السَّمَاءِ فَرَفَعْتُ بَصَرِي فَإِذَا الْمَلَكُ الَّذِي جَاءَنِي بِحِرَاءٍ جَالِسٌ عَلَى كُرْسِيٍّ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَرُعِبْتُ مِنْهُ فَرَجَعْتُ فَقُلْتُ زَمِّلُونِي زَمِّلُونِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِرْ إِلَى قَوْلِهِ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ }فَحَمِيَ الْوَحْيُ وَتَتَابَعَ تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَأَبُو صَالِحٍ وَتَابَعَهُ هِلَالُ بْنُ رَدَّادٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ وَقَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ بَوَادِرُهُ
Juyero iwa [Yahya bin Bukair] uwacu, Juyero iwa kud i [Al Laits] kud i ['Uqail] kud i [Ibn Shihab] kud i ['Urwah bin Az Zubair] kud i ['Urwah bin Az Zubair] kud i bang [Aisyah] -min Mu'minin-, nia ewacu: 'Acaki pa nyuth ma ubinu ibang Rasulullah sallallah' ubedo ku truth ahilam lek i nindo. Man ebed eparu ngo ka ebino calu lero pa ceng. I ngeye egam enwango mugisa mi bedo kende, ci eyero kabedo pa Hiro man eciro, niwacu eworo diewor pi kare moko mapodi edok i pacu pare ni yiko piny ma ecopo kwo kendu. I ngeye erombo ku Khadijah pi yiko cam. I ajiki Al Haq ubinu kinde ma ebedu i got pa Hiro, malaika ubinu man ewacu kumae: 'Kwan?' Edwoko kumae: 'Acopo somo ngo'. Jakwenda sallallaahu 'alaihi wasallam ukoro kumae: E malaika umaku an man ekwaka matek man eweko an man ewacu kendu: 'Kwan!' Edwoko kumae: 'Acopo somo ngo'. E malaika umaku an man ekwaka matek man eweka man ewacu kendu: 'Kwan!'. Edwoko kumae: 'Acopo somo ngo'. Malaika umaku an kendu man ekwaka wang mir adek matek man eweko adok, man ewacu kendu kumae: -Som ku -weco- nying Mungu peri ma cwio, ecwio dhanu kud i rimo. Kwan, man Rwoth peri utiye Jaber-'. Jakwenda sallallaahu 'alaihi wasallam udwogo i pacu pare ku wec mi nyuthu i lworo. Erombo ku Khadijah bint Khawailidh man ewacu: 'Umu ira, umu an!'. Juyike nitundu eweko lworo pare. I ngeye ewacu ni Khadija ango ma utimere: 'Abedo ku lworo ikum gira'. Kadong Khadijah uwacu: 'Ku Allah, Allah bi timo iri rac ungo rondo ku rondo, kum ibedo ngati ma mediri ku bedo jurimo'. Khadijah ugam ulwonge ni rombu ku Waroqoh bin Naufal bin Asad bin Abdul 'Uzza, wod pa nera pa Khadijah, ma ubedu Jakristu i kare pa Jahiliyyah. Egoro bende buku i dhok mi Hebrew, man egoro bende Biblia i dhok mi Hebrew ku twero pa Allah. I saa maeca Waroqoh ubedo muti man wange ubedo m'utho. Khadijah uwacu: 'O wod pa nera, winj lembe ma wod umego peri uwacu'. Waroqoh uwacu: 'O wod pa umira, ango ma inwango'. Pieno Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu ango ma utimere i kume. Waroqoh uwacu: 'Eni Namus, calu ma Allah unyutho ni Musa. Oh, amito nya abed nyathin man abed kwo ikare ma dhanu peri gi ryemu woko. Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam upenju kumae: 'Nyo jubi ryemu woko ku gi?' Waroqoh udwoko kumae: 'Eyo. Pien ngati moko ope ma bi bino ku piny ma ikelo kawang ma jubi timo igi rac - ju doko judhogi -. Ka nwang abedo keca ikare ma lembe eni utimere, nwang acopo konyi ku kero para zo. Waroqoh unwangu ngo lembe ma eyio pilembe etho con i kare mi fatroh - bedo nono - nyuthu. [Ibn Shihab] uwacu; unyutho ira [Abu Salamah bin Abdurrahman] nia [Jabir bin Abdullah Al Ansari] uweco ikum bedo ma thwolo pa nyuthu, calu ma jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu: 'Kinde ma abewotho awinjo dwal moko kud i polo, aneno i bange man edoko ni malaika ma bino i bang'a i kind Hiro' ubedo iwi kom moko. polo ku ng'om. Lworo umaku man adok i pacu, man awacu: 'Umu ira. Umu ira'. Pieno Allah Ta'ala uoro lanyuth: -O in ma iumo giri- nitundo i lembe pa Allah -man iwek ayi gin m'acwia-. Nicaku ku kare eno, lembe ma jukoro umediri ka bino piny kare ku kare'. Hadith eni de jukoro ni [Abdullah bin Yusuf] man [Abu Shalih] man bende ni [Hilal bin Raddad] kud i [Az Zuhri]. Man [Yonah] uwacu; man [Ma'mar] uyio nia enwango kud ibang Az Zuhri.
Imam Bukhari : 4
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍفِي قَوْلِهِ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ }قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَالِجُ مِنْ التَّنْزِيلِ شِدَّةً وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحَرِّكُهُمَا وَقَالَ سَعِيدٌ أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى{ لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }قَالَ جَمْعُهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ وَتَقْرَأَهُ{ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ }قَالَ فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ{ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ }ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ تَقْرَأَهُ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا قَرَأَهُ
Ewecu iwa [Musa bin Isma'il] ewacu, Ewecu iwa [Abu 'Awanah] uwacu, nia Ewecu iwa [Musa bin Abu Aisyah] uwacu, Ewecu iwa [Sa'id bin Jubair] kud i bang [Ibn 'Abbas] ikum wec pa Allah Ta'ala: -Kud ilok leb peri ni -somo Koran pio pio pilembe ibimito -'. Ibn 'Abbas uwacu: 'Jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam ubedu ku miti madit mi poyo lembe ma juwodho - Qur'an - man eloko dhoge'. Ibn 'Abbas uwacu: 'Abiwotho dhoga -pi kwanu- iri calu jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam utimo ira'. Sa'id uwacu: 'Man abiketho dhoga -pi kwanu- iri calu ma aneno Ibn 'Abbas timo. Pieno, jabila sallallahu 'alaihi wasallam utingo dhoge. I ngeye wec pa Allah Ta'ala ubinu piny: Kud ilok leb peri ni -somo- Koran kum ibi -ngeye pio pio. Andha, etiye piny mwa ni coko gi -i kor peri- man -mi timo iri ryeko- i kwanu gi'. Lembe maeni nyutho nya Allah ucoko i kor peri - mi poyo wiya - man ingeye ibesomo: 'Ka wadaru kwano, dong ilub kwanu'. Thelembene: 'Winj man ibed ling'. I ngeye Allah Ta'ala uwacu: 'I ngeye, andha, utiye iwa ni gonyo. Thelembene: 'Man etiye tic mwa ni kwanu' Man jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam nicaku i kare ma Jibril 'Alaihis Salam ubino i bange, ewinje. Man kinde ma Jibril 'Alaihis Salam utho, jabila sallallaahu 'alaihi wasallam usomo - ni juwadi - calu Jibril 'Alaihis Salam usomo ire sallallaahu 'alaihi wasallam
Imam Bukhari : 5
حَدَّثَنَا عَبْدَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ الزُّهْرِيِّ ح و حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ وَكَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ فَيُدَارِسُهُ الْقُرْآنَ فَلَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدُ بِالْخَيْرِ مِنْ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ
Eyero iwa [Abdan] ewacu, ewacu iwa [Abdullah] ewacu iwa [Yunus] kud i bang [Az Zuhri] man ku lapor marom, ewacu iwa bende [Bisyir bin Muhammad] uwacu, ewacu iwa [Abdullah] uwacu, ewacu iwa [Yunus] man [Ma'mar] kud i [Az Zuhri] calu ma Zuullah bin uwacu iwa, Abdullah] kud i [Ibn 'Abbas] uwacu, nia Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam ubedo dhanu ma mwol uloyu, asaga in dwi pa Ramadlan ma malaika Jibril 'Alaihis Salam urombo kude, man ebedo Jibril 'Alaihis Salam ma bino i bange kubang dyewor i dwi pa Ramadlan, kama Jibril 'Alaihi Salam uponjo i iye Qur'an. Andha, Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam ubedu moth uloyu ma sagu yamu ma ucungo.
Imam Bukhari : 6
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُأَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَادَّ فِيهَا أَبَا سُفْيَانَ وَكُفَّارَ قُرَيْشٍ فَأَتَوْهُ وَهُمْ بِإِيلِيَاءَ فَدَعَاهُمْ فِي مَجْلِسِهِ وَحَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ ثُمَّ دَعَاهُمْ وَدَعَا بِتَرْجُمَانِهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا بِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا فَقَالَ أَدْنُوهُ مِنِّي وَقَرِّبُوا أَصْحَابَهُ فَاجْعَلُوهُمْ عِنْدَ ظَهْرِهِ ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ فَوَاللَّهِ لَوْلَا الْحَيَاءُ مِنْ أَنْ يَأْثِرُوا عَلَيَّ كَذِبًا لَكَذَبْتُ عَنْهُ ثُمَّ كَانَ أَوَّلَ مَا سَأَلَنِي عَنْهُ أَنْ قَالَ كَيْفَ نَسَبُهُ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ مِنْكُمْ أَحَدٌ قَطُّ قَبْلَهُ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لَا قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَقُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لَا وَنَحْنُ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَاعِلٌ فِيهَا قَالَ وَلَمْ تُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قُلْتُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالٌ يَنَالُ مِنَّا وَنَنَالُ مِنْهُ قَالَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ قُلْتُ يَقُولُ اعْبُدُوا اللَّهَ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَاتْرُكُوا مَا يَقُولُ آبَاؤُكُمْ وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو نَسَبٍ فَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ لَقُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَسِي بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا قُلْتُ فَلَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ أَبِيهِ وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا فَقَدْ أَعْرِفُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ اتَّبَعُوهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمْ اتَّبَعُوهُ وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ وَسَأَلْتُكَ أَيَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَذَكَرْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ وَكَذَلِكَ أَمْرُ الْإِيمَانِ حَتَّى يَتِمَّ وَسَأَلْتُكَ أَيَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الْإِيمَانُ حِينَ تُخَالِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَذَكَرْتَ أَنْ لَا وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لَا تَغْدِرُ وَسَأَلْتُكَ بِمَا يَأْمُرُكُمْ فَذَكَرْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَيَنْهَاكُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ فَإِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ لَمْ أَكُنْ أَظُنُّ أَنَّهُ مِنْكُمْ فَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لِقَاءَهُ وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمِهِ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي بَعَثَ بِهِ دِحْيَةُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى فَدَفَعَهُ إِلَى هِرَقْلَ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ سَلَامٌ عَلَى مَنْ اتَّبَعَ الْهُدَى أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ أَسْلِمْ تَسْلَمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ وَ{ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ }قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا قَالَ مَا قَالَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ كَثُرَ عِنْدَهُ الصَّخَبُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ وَأُخْرِجْنَا فَقُلْتُ لِأَصْحَابِي حِينَ أُخْرِجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ إِنَّهُ يَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَيَّ الْإِسْلَامَ وَكَانَ ابْنُ النَّاظُورِ صَاحِبُ إِيلِيَاءَ وَهِرَقْلَ سُقُفًّا عَلَى نَصَارَى الشَّأْمِ يُحَدِّثُ أَنَّ هِرَقْلَ حِينَ قَدِمَ إِيلِيَاءَ أَصْبَحَ يَوْمًا خَبِيثَ النَّفْسِ فَقَالَ بَعْضُ بَطَارِقَتِهِ قَدْ اسْتَنْكَرْنَا هَيْئَتَكَ قَالَ ابْنُ النَّاظُورِ وَكَانَ هِرَقْلُ حَزَّاءً يَنْظُرُ فِي النُّجُومِ فَقَالَ لَهُمْ حِينَ سَأَلُوهُ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ حِينَ نَظَرْتُ فِي النُّجُومِ مَلِكَ الْخِتَانِ قَدْ ظَهَرَ فَمَنْ يَخْتَتِنُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَالُوا لَيْسَ يَخْتَتِنُ إِلَّا الْيَهُودُ فَلَا يُهِمَّنَّكَ شَأْنُهُمْ وَاكْتُبْ إِلَى مَدَايِنِ مُلْكِكَ فَيَقْتُلُوا مَنْ فِيهِمْ مِنْ الْيَهُودِ فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى أَمْرِهِمْ أُتِيَ هِرَقْلُ بِرَجُلٍ أَرْسَلَ بِهِ مَلِكُ غَسَّانَ يُخْبِرُ عَنْ خَبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا اسْتَخْبَرَهُ هِرَقْلُ قَالَ اذْهَبُوا فَانْظُرُوا أَمُخْتَتِنٌ هُوَ أَمْ لَا فَنَظَرُوا إِلَيْهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّهُ مُخْتَتِنٌ وَسَأَلَهُ عَنْ الْعَرَبِ فَقَالَ هُمْ يَخْتَتِنُونَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَذَا مُلْكُ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَدْ ظَهَرَ ثُمَّ كَتَبَ هِرَقْلُ إِلَى صَاحِبٍ لَهُ بِرُومِيَةَ وَكَانَ نَظِيرَهُ فِي الْعِلْمِ وَسَارَ هِرَقْلُ إِلَى حِمْصَ فَلَمْ يَرِمْ حِمْصَ حَتَّى أَتَاهُ كِتَابٌ مِنْ صَاحِبِهِ يُوَافِقُ رَأْيَ هِرَقْلَ عَلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَّهُ نَبِيٌّ فَأَذِنَ هِرَقْلُ لِعُظَمَاءِ الرُّومِ فِي دَسْكَرَةٍ لَهُ بِحِمْصَ ثُمَّ أَمَرَ بِأَبْوَابِهَا فَغُلِّقَتْ ثُمَّ اطَّلَعَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلَاحِ وَالرُّشْدِ وَأَنْ يَثْبُتَ مُلْكُكُمْ فَتُبَايِعُوا هَذَا النَّبِيَّ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الْأَبْوَابِ فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِّقَتْ فَلَمَّا رَأَى هِرَقْلُ نَفْرَتَهُمْ وَأَيِسَ مِنْ الْإِيمَانِ قَالَ رُدُّوهُمْ عَلَيَّ وَقَالَ إِنِّي قُلْتُ مَقَالَتِي آنِفًا أَخْتَبِرُ بِهَا شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ فَقَدْ رَأَيْتُ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ شَأْنِ هِرَقْلَرَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَيُونُسُ وَمَعْمَرٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ
Eyero iwa [Abu Al Yaman Al Hakam bin Nafi'] ewacu, ewacu iwa [Syu'aib] kud i [Az Zuhri] ewacu ira [Ubaidullah bin Abdullah bin 'Utbah bin Mas'ud] nia [Abdullah bin 'Abbas] ewacu ire nia [Abu Sufyan bin Harb] uwacu ire; nia Heraclius unwangu dul pa jumalonyo pa Quraish, ma ubedu i wotho mi jumalonyo i ngom pa Syria i kare ma winjiri ikind jabila sallallaahu 'alaihi wasallam ku Abu Sufyan man ju ma yioyic pa Quraish ucaku tic. Kinde ma gicungo i Iliya' girombo ku Heraclius pi lwongo pa Heraclius ni lwongo gi ni wecu i coko pare, i kare ma Heraclius ubedu karacelu ku judongo pa Roma. Heraclius uweco kudgi nikadhu kud i jalok dhok. Heraclius uwacu; 'Nga ikindwu ma utiye ku winjiri maber ku ngati ma wacu nia etiye jabila?'. Abu Sufyan uwacu; dong adwoko; 'An re ma atie ku mer ma ceng ikume'. Heraclius uwacu; 'Kel e kago ira man bende jurimu pare'. Ci gi ketho Quraysh ingey Abu Sufyan. I ngeye Heraclius uwacu nikadhu kud i jagor pare kumae: 'Wec ire nia apenje pi jadhum ma uwacu nia etiye jabila. Ka ewacu ndra ira, ci in de umitu i ndra ire'. Ku nying pa Allah, tek epe pi lewic ma wok kud i lembe mi ndra ma giwacu ira, nangu aloko ndra ire.' Abu Sufyan uwacu; Pieno piny mir acel ma epenja ikume - jabila sallallaahu 'alaihi wasallam - ubedu: 'kabedo pa thekwaru pare ikindwu utiye nenedi?' Adwoko kumae: 'Etie dhanu maber - ma pire tek - mi thekwaru'. Epenju kendu kumae: 'Nyo ngati moko udaru wacu i wange?' Adwoko kumae: 'Ungo'. Epenjo kendu kumae: 'Nyo won ubedo rwoth?' Adwoko kumae: 'Ungo'. Nyo ju ma gilubo tokgi gi dhanu ma rwom migi malu nyo dhanu ma piny?' Adwoko igi kumae: 'Kadi ju ma lube tokgi gi dhanu ma piny'. Epenju kendu kumae: 'Ju ma lubo tokgi gibe medre nyo gibedwoko piny?' Adwoko kumae: 'Med'. Epenjo kendo kumae: ‘Nyo ng’atu moko udaru weko yioyic pilembe ebedo ku ngeicwiny i kum dini pare?’ Adwoko kumae: 'Ungo'. Epenju kendu kumae: 'Inwango nya ebe ndra ma podi eweco ngo lembe ma ewacu?' Adwoko kumae: 'Ungo'. Epenju kendu: 'Edaru timo ribiri?' Adwoko kumae: 'Ungo. Kinde ma wabedo kude, etimo ngo kumeno. Abu Sufyan uwacu: 'Acopo ngo niweco lembe mange mako wec ma kumeno'. Epenju kendu: 'Ibe lwiny kude?' Adwoko kumae: 'Eyo'. Epenjo kendu kumae: 'Lwiny ne uthum nenedi?' Adwoko igi kumae: 'Lwiny ikindwa kude utiye matek akeca. Saa moko e goyo wa, saa moko wan wa goye'. Epenjo kendo kumae: 'Eng'olo iri nia itim ang'o?' Adwoko igi kumae: 'Eyero iwa; 'Wuwor Allah labongo mako lembe moko kude, man wek lembe ma kwaro peri giwacu. "En de ukwayu wa ni lega, culu zakat, wawec lemandha, weko dubo ikindwa man ni gwoko bedo jurimo." Pieno Heraclius uwacu ni jagor pare kumae: 'Wec ire nia apenji pi thek pa ngati ne, iwacu ira nia ngati ne utiye pa rwoth. Kumeno bende, ng’atuno ucer i kind nyikwai dhanu pare. Man apenji ka ngati moko udaru wacu lembe ma ewacu con, iwacu ungo. Ka juwacu niya ngati moko udaru wacu lembe eca con, andha acopo paru niya ngati eni ubedu ka lubo lembe pa ngati moko ma udaru wacu lembe marom. Apenji bende ka won ot pare ubedo rwoth, man idwoko ungo. Awacu niya ka won ubedo i thek pa rwoth, andha ngati eni ubedu ka kwayu ker pa wone. Man de apenju ka nyo idaru nwangu Ka ewacu ndra ma podi ewacu ngo, idwoko ire ungo. Ang'eyo andha nia kadi dhanu de gicopo ngo ni goyo ndra, kadi wa ndra ni Allah. Man apenjowu bende, ju ma gilubu tok pare gibedo ju ma pigi tek nyo ju ma piny?' Idwoko wang lembe ni ju ma piny ma gilube. Andha, gitiye julub pa jabila. Apenje bende ka wel pa ju ma lubo tok peri umedire nyo udok piny, igamu nia umedire. Man eno re ma utiye ku yioyic nitundu edoko maleng. Apenje bende ka ngati moko uweko yioyic pare pi en ebedo ku ngei ikum dini pare. Idwoko ungo. Man eni kite ma yioyic ubedo kudu ka edongo man edongo i adunde. Apenje bende ka nyo edaru timo ribiri, igamu nya edaru timo ribiri. Man ebedo kite ma jukwenda gicopo timo ko timo marac. Man an de apenju iri ango ma en ungolo iri ni itim, idwoko iri nia eketho iri ni woro Allah ku bedo ngo ku winjiri moko kude, man ekwero iri ni woro ayi gin m'acwia, en de eketho iri cik ni iketh rwo, icul zakat, iwec lemandha, iwek dubo i kindwu man igwok bedo jurimo. Ka lembe ceke ma iwacu utiye lemandha, andha ebitelo wi ker ithe tyenda. Abedo ku paru niya etiye ngo ikindwu kawoni, tek angeyo yo mi tuc i bange, andha nangu atemo matek ni nwange ma kani abedo ingete acopo lwoko tyende. I ngeye Heraclius upenju waraga kud ibang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam ma Dihyah ukelo pi judongo pa Basrah. Egam emiyo waraga ni Heraclius, e esomo man lembe ma iye ubedu kumae: 'Bismillahir rahmanir Rahim. Nicaku i Muhammad, jatic pa Allah man jakwenda pare ni Heraclius. Jatelwic mi Roma, Lar ni ju ma gilubo telowic. Kadong ento, alwongi ku lwongu pa Islam; Mond i Islam, eca ibe bedo maber, Allah bi mio iri foc wang aryo. Ento tek wuloko paru peri, ci ibitingo dubo pa dhanu peri, man: O dhanu mi buku, bin - mako - lembe - cik - nia lembe moko mbe i kindwa kuwu, nia waworo ngati moko ngo ento Allah kende man wabed ku winjiri moko kude ngo man kadi - nyo - ngati moko kud ikindwa kud uting dhanu mange calu Rabbs mange pa Allah'. Ka giloko paru migi, ci iwac igi kumae: 'Nen, wan wabedo ju ma wabedo piny - ni Allah-'. Abu Sufyan uwacu: 'I ngei ma Heraclius unyutho lembe ma ewacu man edaru kwanu waraga, lembe ugam uwok man dwand ma tek, ma ucwalu wa woko. Awacu ni jurimo para i ngei ma juwodho wa woko; 'Andha julwonge i lembe pa wod pa Abu Kabsyah. Heraclius ubedu ku lworo ikum ker pa Roma. Kadi bende i kare meno, cwinya ubedu tek nia Muhammad bibedo ku lonyo, nitundu i ajikine - paru ne uthum i ngeye - Allah ujolo an i Islam. Man Ibn An Nazhur, jadit pa Iliya' man Heraclius ubedo bishop pa Jukristu, ewacu ni ceng moko kinde ma Heraclius ucidho i Iliya' ebedo ku lworo madit, ewacu ni judongo pare moko mi lwiny kumae: 'Andha wakwero lembe peri. Man de, Ibn Nazhhur uwacu, 'Heraclius ubedo jagor pa lakalatwe ma ubedu ka ketho cwinye ikum wotho pa lakalatwe. Egam edwoko wang penji ma julam upenje; 'I diewor moko ma abedo ka neno kite ma lakalatwe ube kadhu kudu, aneno nia rwoth pa Khitan unyolere, ngati makani ikind dhanu eni ma juyike?' Gamu lembe ni julam; 'Dhanu ma gitimo timo nyai ikum dhanu utiye Juyahudi kende, kud ipar pi Juyahudi. Cik kende ni ngom ceke mi ker peri, kara juneg Juyahudi mi ngom eca. K I kare meno, Heraclius, jakwenda pa rwoth pa Bani Ghassan, ugam unyutho pi jakwenda pa Allah (kuc man mugisa pa Allaah ubed iwie), i ngei ma jadhum ne udaru tito lembe ne, Heraclius ungolo nia jupenje ka nyo etiye ku timo ikume nyo epe. I ngei neno, enwango nya ebedo ngati macol. I ngeye dhanu uwacu ni Heraclius. Heraclius upenju jal ne ikum ju Arab mange, nyo juyike nyo epe?' Edwoko kumae; 'Ju Arab ceke juyike'. Heraclius uwacu; 'Eni ubedo rwoth pa Ummah, andha junyole'. I ngeye Heraclisu uoro waraga ni jarimbe moko i Rome ma ngec pare rom ku pa Heraclisu - mi tito ire pi nyol pa jabila Muhammad sallallaahu 'alaihi wasallam -. Ikinde marom, emediri ku wotho pare i ngom pa Himsha, ento mapodi etuc ungo i Himsha, lagam pa waraga pa jarimbe ugam utuc. Jarimbe uyio ku paru pa Heraclius nia Muhammad unyolere man nia andha ebedo jabila. Heraclius ugam ulwongo judongo pa Roma ni bino i pacu pare i Himsha, ingey dhanu ceke ubedu nuti i coko, Heraclius ungolo nia juyik dhugola zo. I ngeye ewacu kumae; 'O thek mi rum, wun ceke wubinwangu loc man dongo, podi ker udong i cingwa? Ka imito, yii Muhammad calu jabila!'. Kinde ma giwinjo lembe eni, gi ringo calu punda mi lum, kadi bende dhugola ceke cego. Nen lembe ma kumeno, Heraclius uweko gen nia gibiyio i bedo jabila pa Muhammad. I ngeye ewacu ni dhanu ceke gidok i kabedu migi man ewacu kumae; 'I andha, lembe ma awacu kawoni ubedu kende mi temo bedo moth peri. Kawoni dong aneno kero meno'. I ngeye gi rwo piny i wang Heraclius man gibedo kud anyonga i kume. Eni uthum lembe pa Heraclius. Jukoro ni [Salih bin Kaisan] man [Yunus] man [Ma'mar] kud i [Az Zuhri].
Imam Bukhari : 7
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى قَالَ أَخْبَرَنَا حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَصَوْمِ رَمَضَانَ
Ewecu iwa [Abdullah bin Musa] ewacu, ewacu iwa [Hanzhalah bin Abu Sufyan] kud i ['Ikrimah bin Khalid] kud i [Ibn Umar] uwacu: Rasulullah sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu: 'Islam jugiero iwi thek abic; lanyuth nya mungu moko epe kende Allah man andha Muhammad ubedo jakwenda pa Allah, ma ketho rwo, culu zakat, hajj man kec i kare pa Ramadan'.
Imam Bukhari : 8
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنْ الْإِيمَانِ
Eyero iwa [Abdullah bin Muhammad Al Ju'fi] ewacu, ewacu iwa [Abu 'Amir Al 'Aqadi] ma uwacu, nia ewacu iwa [Sulaiman bin Bilal] niai kud i [Abdullah bin Dinar] niai kud i bang [Abu Salih] niai kud i [Abu Hurairah] niai kud i bang jabila sallallaahu 'halailah, ewacu: jang 60, man lewic utiye thenge mi yioyic'.
Imam Bukhari : 9
حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي السَّفَرِ وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنْ عَامِرٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ دَاوُدَ عَنْ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Jukoro iwa [Adam bin Abu Iyas] uwacu, Jukoro iwa [Syu'bah] kud i bang [Abdullah bin Abu As Safar] man [Isma'il bin Abu Khalid] kud i bang [Asy Sya'bi] kud i [Abdullah bin 'Amru] kud i bang jabila sallallaahu 'alahial, man Aselam ubedo ngati ma Muslim uwacu: cing utiye maber ni ju ma lubo dini pa silamu, man Muhajir utiye ngati ma weko gin ma Allah ukwero. ' Abu Abdullah uwacu; man [Abu Mu'awiyyah] uwacu; En uwacu iwa [Daud], etiye wod pa Ibn Hind, pa ['Amir] uwacu; Awinjo [Abdullah], ma the lembe ibn 'Amru, kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam Man awacu [Abdul A'laa] kud i bang [Daud] kud i bang ['Amir] kud i bang [Abdullah] kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam
Imam Bukhari : 10
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقُرَشِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْإِسْلَامِ أَفْضَلُ قَالَ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
Eyero iwa [Sa'id bin Yahya bin Sa'id Al Qurasyi] ewacu, Ewacu iwa [baba] ewacu, nia Ewacu iwa [Abu Burdah bin Abdullah bin Abu Burdah] kud i [Abu Burdah] nia [Abu Musa] uwacu: 'O Jakwenda pa Allah, Islam makani ma pire tek uloyu?' Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam udwoko kumae: 'Nga ma ju Muslim gi bedo maber kud i dhoge man cing gi'.
Imam Bukhari : 11
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ يَزِيدَ عَنْ أَبِي الْخَيْرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَاأَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيُّ الْإِسْلَامِ خَيْرٌ قَالَ تُطْعِمُ الطَّعَامَ وَتَقْرَأُ السَّلَامَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ وَمَنْ لَمْ تَعْرِفْ
Ewecu iwa ['Amru bin Khalid] uwacu, Eyero iwa [Al Laits] kud i [Yazid] kud i [Abu Al Khair] kud i [Abdullah bin 'Amru]; Ngati moku upenju jabila sallallaahu 'alaihi wasallam; 'Islam makani maber uloyu?' Jakwenda sallallaahu 'alaihi wasallam udwoko kumae: 'Imiyo cam, imiyo foyofoc ni dhanu ma ingeyo man ju ma ingeyo ongo'.
Imam Bukhari : 12
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ شُعْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ
Uweco iwa [Musaddad] uwacu, uweco iwa [Yahya] kud i [Syu'bah] kud i [Qotadah] kud i [Anas] kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam Man kud i bang [Husain Al Mu'alim] uwacu, ewacu iwa [Qotadah] kud i bang [Anas] kud i bang jabila sallalahi wasallam uwacu: 'Ng'atu moko mbe m'ikindwu ma yio cil ma emaru umego pare calu emaru en gire'.
Imam Bukhari : 13
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ
Juyero iwa [Abu Al Yaman] uwacu, juyero iwa [Syu'aib] uwacu, juyero iwa [Abu Az Zanad] kud i [Al A'raj] kud i [Abu Hurairah], nia Jakwenda pa Allah (kuc man mugisa pa Allaah ubed iwie) uwacu: 'Ento ku ngati acel ma ni i Hand Haul, abiyio ngo mar peri makadhu pa junyodo pare man awiya pare.
Imam Bukhari : 14
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ح و حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ
Ebedo ku winjiri ku wan [Ya'qub bin Ibrahim] uwacu, ebedo ku winjiri ku wan [Ibn 'Ulayyah] kud i [Abdul 'Aziz bin Shuhaib] kud i [Anas] kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam Man edaru bedo ku winjiri ku wan [Adam] uwacu, etiye ku winjiri ku wan [Syuhh] kud i bang [Adam] uwacu, jabila sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu: 'Ng'atu moko mbe m'ikindwu ma biyio nitundu an emaru loyo junyodo pare, awiya pare man dhanu ceke.'
Imam Bukhari : 15
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
Juyero iwa [Muhammad bin Al Mutsanna] uwacu, juyero iwa [Abdul Wahhab Ats Tsaqafi] uwacu, juyero iwa [Ayyub] kud i bang [Abu Qilabah] kud i bang [Anas bin Malik] kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam, ewacu: Ka ng'atu moko utiye ku piny ma ecopo nwangu, leng pa yioyic: Etimo Allah ku jakwenda pare ni jumaru lee ire ma sagu ju aryo eni. Ka emaru ngati moko, emare ngo kende kende pi bero pa Allah. Man edagu dwogo i yioyic ungo calu ma edagu ni jubolo i nam mac.'
Imam Bukhari : 16
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبْرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًاعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ آيَةُ الْإِيمَانِ حُبُّ الْأَنْصَارِ وَآيَةُ النِّفَاقِ بُغْضُ الْأَنْصَارِ
Eyero iwa [Abu Al Walid] uwacu, ewacu iwa [Syu'bah] ewacu ira [Abdullah bin Abdullah bin Jabar], ewacu; Awinjo [Anas] kud ibang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam, ewacu: 'Lanyuth pa yioyic utiye ni maru -the- Ansar man lanyuth pa nifaq utiye ni kwero -the- Ansar'.
Imam Bukhari : 17
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنْ الزُّهْرِيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ عَائِذُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُوَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَسْرِقُوا وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِك
Eyero iwa [Abu Al Yaman] uwacu, ewacu iwa [Syu'aib] niai kud i [Az Zuhri] uwacu, ewacu iwa [Abu Idris 'Aidzullah bin Abdullah], nia ['Ubadah bin Ash Shamit] ubedo jarimbe moko ma ugam ucungo i lwiny mi Badr man ebedo bende acel m'ikind ju ma ugam utimo lembariba i diewor mi polo, Aqohri uwacu; nia jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam uwacu kinde ma ebedu ikind jurimu pare moko: 'Yi yioyic ira ni kud ibed jurimo ku Allah ku piny moko ci, kud ikwal, kud itim tarwang, kud ineg awiya peri, kud ibed ku ndra ma ibecwio ikind cingi man tyend gi, kud ikwero lembe moko ci ma ber. Ngati moko ci m'ikindwu timo gi, foc pare utiye ibang Allah, man ngati moko ci ma turo lembe eni man Allah umiye pwod i ng'om eni, etiye kafarat ire, man ngati moko ci ma uturo lembe eni man Allah umio igi - eketho ngo pwod i ng'om eni - eca tic pare dok i bang' Allah, ka emito, ebiweko dubo pare nyo ebipoko ire pwod'. Pieno, wacikara ni bedo ku yioyic ire pi lembe eni.
Imam Bukhari : 18
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنْ الْفِتَنِ
Juyero iwa ni [Abdullah bin Maslamah] kud i [Malik] kud i [Abdurrahman bin Abdullah bin Abdurrahman bin Abu Sha'Sha'ah] kud i [wone] kud i [Abu Sa'id Al Khudri] nia ewacu, Rasulullah shallallahu 'alaihi wasallam uwacu: 'Edaru timere - i kare moko ma ber pa Muslim ubedo piny ma pire tek ebed ecamu lum iwi got man kamabor, ecidho kude. dini pare utiye pi lworo mi nyayu rac ikume.
Imam Bukhari : 19
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَهُمْ أَمَرَهُمْ مِنْ الْأَعْمَالِ بِمَا يُطِيقُونَ قَالُوا إِنَّا لَسْنَا كَهَيْئَتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَيَغْضَبُ حَتَّى يُعْرَفَ الْغَضَبُ فِي وَجْهِهِ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ أَتْقَاكُمْ وَأَعْلَمَكُمْ بِاللَّهِ أَنَا
Eyero iwa [Muhammad bin Salam] uwacu, ewacu iwa ['Abdah] kud i [Hisyam] kud i [baba pare] kud i bang [Aisha] uwacu: 'Jakwenda pa Allah sallallaahu 'alaihi wasallam kinde ma emiyo cik ni juwadi, ewacu igi ni timo tic ma gicopo timo, edaru juwadi giwacu; 'Wan wabedo ngo calu in, O Jakwenda pa Allah, kum juweko iri dubo peri mukadho man ma bibino'. E sallallaahu 'alaihi wasallam ugam unyay ma nen kud i wange, man ewacu: 'Andha, ngati ma jamutoro man nyang ikum Allah ikind wu utiye an'.
Imam Bukhari : 20
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ مَنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا وَمَنْ أَحَبَّ عَبْدًا لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَكْرَهُ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنْهُ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ
Juyero iwa [Sulaiman bin Harb] uwacu, juyero iwa [Syu'bah] kud i [Qotadah] kud i bang [Anas bin Malik] kud i bang jabila sallallaahu 'alaihi wasallam, ewacu: 'Piny adek ma ka ngati utiye kudu, ebinwangu leng pa yioyic: Mungu man Allah umare ire makadhu maeni aryo. Man ngati moko, ka emaru ngati moko, emaru ngo ngati meno mako Allah 'azza wajalla. Man ngati ma kwedo dwogo i yioyic ungo calu ma ekwero ni jubolo i nam mac.