Imam Bukhari : 101
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ هُوَ ابْنُ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍأَنَّهُ قَالَ لِعَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ يَبْعَثُ الْبُعُوثَ إِلَى مَكَّةَ ائْذَنْ لِي أَيُّهَا الْأَمِيرُ أُحَدِّثْكَ قَوْلًا قَامَ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ سَمِعَتْهُ أُذُنَايَ وَوَعَاهُ قَلْبِي وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنَايَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ حَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ فَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلَا يَعْضِدَ بِهَا شَجَرَةً فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيهَا فَقُولُوا إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي فِيهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ عَادَتْ حُرْمَتُهَا الْيَوْمَ كَحُرْمَتِهَا بِالْأَمْسِ وَلْيُبَلِّغْ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ فَقِيلَ لِأَبِي شُرَيْحٍ مَا قَالَ عَمْرٌو قَالَ أَنَا أَعْلَمُ مِنْكَ يَا أَبَا شُرَيْحٍ لَا يُعِيذُ عَاصِيًا وَلَا فَارًّا بِدَمٍ وَلَا فَارًّا بِخَرْبَةٍ
Yau me zabisama na beto [‘Abdulla bin Yusuf] tubaka,, yau me zabisama na munu [Al Laits] tubaka, yau me zabisama na munu [Sa’id] yandi kele mwana ya Abu Sa’id ya [Abu Syuraih] nde yandi tubaka na ‘Amru bin Sa’id ntangu yandi tindaka kimvuka mosi na Mecque, ‘O amir na kupesa nzila na ‘ wasallam tubilaka kilumbu mosi na disolo na yandi ntangu bo katulaka Mecque na kimpika. Makutu na mono zole waka, ntima na mono zole waka yo mpi meso na mono zole monaka, yandi sikisaka Allah mpi sukulaka Allah na ntangu yandi vandaka kutuba nde: ‘Ya kieleka, Mekka, Allah me sukulaka yo mpi bantu - ba Mushrikin ya Mekka - me sukulaka yo ve. Yo yina yo kele nswa ve nde muntu mosi ya ke kwikilaka na Allah mpi na Kilumbu ya Nsuka kutiamuna menga na kati na yo, mpi yo kele nswa ve nde muntu mosi ve kukatula banti yina kele na kati na yo. Kana muntu mosi me lomba lusadisu sambu na mvita yina Ntumwa Sallaw nwanaka na kati na yo, pana tuba nde ‘ya kieleka Allah Ta’ala me pesa nzila na Ntumwa na yandi mpi yandi me pesa nge ve nzila’. Ya kieleka, Allah Ta’ala me pesa mono nzila na ntangu mosi na kati ya kilumbu mpi na nima yandi me vutuka na yo mutindu yo vandaka bunkete bubu yai mutindu yo vandaka ntete bunkete. Yo yina bika bantu yina kele pana kuzabisa yo na bantu yina kele ve pana’. Yo yina bo tubilaka Abu Shurayj nde, ‘Amru tubaka inki?’ Yandi tubaka nde: ‘Mono me zaba mbote kuluta nge, O Abu Syuraij: ‘Yandi ta tanina ve bantu yina ke salaka masumu, bantu yina ke tiamunaka menga mpi bantu yina ke yibaka’.
Imam Bukhari : 102
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ ابْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرَةَذُكِرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ قَالَ مُحَمَّدٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا أَلَا لِيُبَلِّغ الشَّاهِدُ مِنْكُمْ الْغَائِبَ وَكَانَ مُحَمَّدٌ يَقُولُ صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ ذَلِكَ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ مَرَّتَيْنِ
Yandi me tubila beto [‘Abdullah bin ‘Abdul Wahhab] me tuba, me tubila beto [Hammad] katuka na [Ayyub] katuka na [Muhammad] katuka na [Ibn Abu Bakrah] katuka na [Abu Bakrah] Ntumwa tubaka nde: ‘Ya kieleka, menga na nge, Muhammad tubaka, trea na nge; Mono ke yindula nde yandi tubaka nde, ‘mpi lukumu na nge kele haram sambu na nge mutindu yo kele haram sambu na nge na ngonda yai ya ngonda na nge. Bika bantu yina kele pana kuzabisa yo na bantu yina kele ve pana’. Na Muhammad tubaka nde: ‘Ya kieleka, Ntumwa ya Nzambi saw tubaka nde: ‘Keti mono pesaka yo ve? ’ yandi vutukilaka mbala zole.
Imam Bukhari : 103
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي مَنْصُورٌ قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيَّ بْنَ حِرَاشٍ يَقُولُ سَمِعْتُ عَلِيًّا يَقُولُقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا تَكْذِبُوا عَلَيَّ فَإِنَّهُ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَلِجْ النَّارَ
Yau me zabisama na beto [‘Ali bin Al Ja’d] tubaka, yau me zabisama na beto [Syu’bah] tubaka, yau me zabisama na mono [Mansur] tubaka, mono waka [Rib’i bin Jirasy] ke tuba, mono waka [‘Ali] tubaka nde, ‘Ntumwa sallallallaahu ‘alaihi wasallam tubaka na ntwala na mono ve sambu na mono ta kwenda. bilungi'.
Imam Bukhari : 104
حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قُلْتُ لِلزُّبَيْرِإِنِّي لَا أَسْمَعُكَ تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا يُحَدِّثُ فُلَانٌ وَفُلَانٌ قَالَ أَمَا إِنِّي لَمْ أُفَارِقْهُ وَلَكِنْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ
Keti yandi me zabisa beto [Abu Al Walid] me tuba, me songa beto [Syu’bah] katuka na [Jami’ bin Syaddad] katuka na [‘Amir bin ‘Abdullah bin Az Zubair] katuka na [tata na yandi] tubaka nde, ‘Mono tubaka na [Az Zubair] nde, ‘Mono me waka ntete ve nge ke tuba sambu na kima mosi katuka na Ntumwa ya Nzambi bantu ya nkaka sambu na yo? Az Zubair vutulaka nde, ‘Mono me kabwana ti yandi ata fioti ve, mono me wa yandi ke tuba nde: ‘Konso muntu yina ta kusa mono, yandi yidika kisika na yandi na bilungi’.
Imam Bukhari : 105
حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ أَنَسٌإِنَّهُ لَيَمْنَعُنِي أَنْ أُحَدِّثَكُمْ حَدِيثًا كَثِيرًا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَنْ تَعَمَّدَ عَلَيَّ كَذِبًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ
Yandi me zabisa beto [Abu Ma’mar] me tuba, me songa beto [‘Abdul Warits] katuka na [‘Abdul ‘Aziz] me tuba, [Anas] me tuba nde, ‘Yandi me buyisa mono na kuzabisa beno ba hadith mingi sambu Ntumwa saw tubaka nde: ‘Konso muntu yina ta kusa mono na luzolo yonso, yandi yidika yandi.
Imam Bukhari : 106
حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ عَنْ سَلَمَةَ قَالَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ مَنْ يَقُلْ عَلَيَّ مَا لَمْ أَقُلْ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ
Yau me zabisama na beto [Makki bin Ibrahim] tubaka, yau me zabisama na beto [Yazid bin Abu Ubaid] ya [Salamah] tubaka nde, ‘Mono waka Ntumwa saw ke tuba nde: ‘Konso muntu yina ke tuba sambu na mono nde mono me tubaka ntete ve, bika yandi yidika kisika na yandi na bilungi’.
Imam Bukhari : 107
حَدَّثَنَا مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي حَصِينٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَعَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ تَسَمَّوْا بِاسْمِي وَلَا تَكْتَنُوا بِكُنْيَتِي وَمَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَمَثَّلُ فِي صُورَتِي وَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنْ النَّارِ
Yandi me zabisa beto [Moize] me songa beto [Abu Awanah] katuka na [Abu Hushain] katuka na [Abu Salih] katuka na [Abu Hurairah] yandi tubaka nde: ‘Mono waka profete saw. Sambu konso muntu yina ta mona mono na ndosi na yandi, yandi me mona mono kibeni, sambu Satana lenda fwanana ve ti kifwani na mono. Mpi konso muntu yina ta kusa mono, yandi yidika kiti na yandi na bilungi’.
Imam Bukhari : 108
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ قَالَ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُطَرِّفٍ عَنْ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍهَلْ عِنْدَكُمْ كِتَابٌ قَالَ لَا إِلَّا كِتَابُ اللَّهِ أَوْ فَهْمٌ أُعْطِيَهُ رَجُلٌ مُسْلِمٌ أَوْ مَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ قَالَ قُلْتُ فَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ قَالَ الْعَقْلُ وَفَكَاكُ الْأَسِيرِ وَلَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ
Yandi me zabisa beto [Muhammad bin Salam] me tuba, me songa beto [Waki’] katuka na [Sufyan] katuka na [Mutharrif] katuka na [Ash Sha’bi] katuka na [Abu Juhaifah] me tuba nde, ‘Mono yulaka [‘Ali bin Abu Talib] nde, ‘Keti nge kele ti mukanda?’ Yandi vutulaka nde, ‘Ve, katula kaka Mukanda ya Allah to nzayilu ya bo me pesa Muzuluma, to yina kele na lutiti yai’. Mono tubaka nde, ‘Inki kele na lutiti yai?’ Yandi vutulaka nde, ‘Nkudulu, katula bantu yina bo kangaka, mpi bika nde bo fwa ve ata Muzuluma mosi sambu na kutanina muntu yina ke kwikilaka ve’.
Imam Bukhari : 109
حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَأَنَّ خُزَاعَةَ قَتَلُوا رَجُلًا مِنْ بَنِي لَيْثٍ عَامَ فَتْحِ مَكَّةَ بِقَتِيلٍ مِنْهُمْ قَتَلُوهُ فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَخَطَبَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْ مَكَّةَ الْقَتْلَ أَوْ الْفِيلَ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ كَذَا قَالَ أَبُو نُعَيْمٍ وَاجْعَلُوهُ عَلَى الشَّكِّ الْفِيلَ أَوْ الْقَتْلَ وَغَيْرُهُ يَقُولُ الْفِيلَ وَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُؤْمِنِينَ أَلَا وَإِنَّهَا لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ بَعْدِي أَلَا وَإِنَّهَا حَلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ أَلَا وَإِنَّهَا سَاعَتِي هَذِهِ حَرَامٌ لَا يُخْتَلَى شَوْكُهَا وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا تُلْتَقَطُ سَاقِطَتُهَا إِلَّا لِمُنْشِدٍ فَمَنْ قُتِلَ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُعْقَلَ وَإِمَّا أَنْ يُقَادَ أَهْلُ الْقَتِيلِ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ اكْتُبْ لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اكْتُبُوا لِأَبِي فُلَانٍ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا الْإِذْخِرَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّا نَجْعَلُهُ فِي بُيُوتِنَا وَقُبُورِنَا فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا الْإِذْخِرَ إِلَّا الْإِذْخِرَقَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ يُقَالُ يُقَادُ بِالْقَافِ فَقِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَيُّ شَيْءٍ كَتَبَ لَهُ قَالَ كَتَبَ لَهُ هَذِهِ الْخُطْبَةَ
Yau me zabisama na beto [Abu Nu’aim Al Fadll bin Dukain] tubaka, yau me zabisama na beto [Syaiban] katuka na [Yahya] katuka na [Abu Salamah] katuka na [Abu Hurairah], nde dikanda ya Khaza’ah fwaka muntu mosi ya Banu Laits na kilumbu ya kukatula bantu na kimpika ya Lakkah sambu na kikanda na bo. Na nima, bo zabisaka diambu yai na Ntumwa, na nima yandi mataka na kamio na yandi mpi longaka nde: ‘Ya kieleka, Allah me katula Mecque na kufwa bantu, to na basoda ya banzo-zulu’. Abu Obaidullah tubaka nde, ‘Mutindu Abu Nu’aim tubaka, bo vandaka ti keti-keti na kati ya ‘kufwa muntu’ ti ‘nzioku’. Na ntangu yina, muntu yina ya nkaka tubaka nde, ‘Nzawu. Na nima, Allah nungaka Ntumwa ti bantu ya lukwikilu na zulu na bo. Yandi tubaka nde: ‘Beno zaba nde ntoto ya Mecque vandaka ve halal sambu na muntu mosi na ntwala na mono to na nima na mono, beno zaba nde na kieleka yo vandaka halal sambu na mono sambu na mwa ntangu kilumbu mosi. Zaba, mpi na ntangu yai yo me kuma haram; bo fwete zenga ve bansende, bo fwete zenga ve banti, bo fwete baka ve bima yina bo me mona kana bo me zabisa yo ve mpi bo me sosa ve munkwa na yo. Yo yina, konso muntu yina bo ta fwa, yandi ta baka kima mosi na kati ya bima zole ya mbote; kulomba nkudulu to kulomba ndola na dibuta ya muntu yina bo me fwa’. Na nima muntu mosi ya Yemen kwisaka mpi tubaka nde: ‘O Ntumwa ya Allah, sonikila mono yo?’ Yandi tubaka na nima nde: ‘Sonika yo sambu na Abu mutindu yina’. Muntu mosi ya Quraïsh tubaka na nima nde, ‘Katula kaka nti ya Idzhir, O Ntumwa ya Nzambi, sambu beto ke sadilaka nti yina na banzo na beto ti na maziamu na beto’. Na yau, Ntumwa tubaka nde: ‘Katula kaka nti ya Idzhir, katula kaka nti ya Idzhir’. Na nima bo tubilaka Abu Abdolla nde: “Inki bo sonikilaka yandi?” Yandi vutulaka nde, ‘Disolo yina’.
Imam Bukhari : 110
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُمَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَدٌ أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْهُ مِنِّي إِلَّا مَا كَانَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَلَا أَكْتُبُتَابَعَهُ مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ
Yandi me zabisa beto [Ali bin Abdullah] me tuba, me songa beto [Sufyan] me tuba, me songa beto [Amru] me tuba, me songa mono [Wahhab bin Munabbih] katuka na [mpangi na yandi] me tuba, mono me wa [Abu Hurairah] ke tuba nde, ‘Muntu mosi ve na kati ya banduku ya Ntumwa yina vandaka sa. ‘Abdola na nima ya ‘Amru. Sambu yandi lenda sonika mpi mono lenda ve’. [Ma’mar] mpi tubilaka mambu yina katukaka na [Hamam] yina katukaka na [Abu Huraira]’.
Imam Bukhari : 111
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَلَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَجَعُهُ قَالَ ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَابًا لَا تَضِلُّوا بَعْدَهُ قَالَ عُمَرُ إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ حَسْبُنَا فَاخْتَلَفُوا وَكَثُرَ اللَّغَطُ قَالَ قُومُوا عَنِّي وَلَا يَنْبَغِي عِنْدِي التَّنَازُعُفَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَبَيْنَ كِتَابِهِ
Yau me zabisama na beto [Yahya bin Sulaiman] tubaka, yau me zabisama na mono [Ibn Wahhab] tubaka, yau me zabisama na mono [Yunus] katuka na [Ibn Shihab] katuka na [‘Ubaidullah bin ‘Abdullah] katuka na [Ibn ‘Abbas] tubaka nde, ‘Ntangu Ntumwa tubaka nde: mukanda mosi mpi mono ta sonikila nge kima mosi sambu nge vila ve nzila na nima na mono’. Umar tubaka nde: “Ya kieleka maladi ya Ntumwa ke kuma kaka ngolo mpi na lweka na beto kele ti Mukanda ya Allah, yina me fwana sambu na beto.” Na nima bantu me swana mpi mavwanga me basika, yo yina Ntumwa tubaka nde: ‘Beno katuka na mono, yo me fwana ve na kuswana na ntwala na mono’. Na yau, Ibn Abbas basikaka mpi tubaka nde: ‘Yai kele kigonsa, mpi ya kieleka konso kigonsa fwete salama ve na ntwala ya Ntumwa saw na ntwala ya Qur’an’.
Imam Bukhari : 112
حَدَّثَنَا صَدَقَةُ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ هِنْدٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَمْرٍو وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ عَنْ هِنْدٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْاسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أُنْزِلَ اللَّيْلَةَ مِنْ الْفِتَنِ وَمَاذَا فُتِحَ مِنْ الْخَزَائِنِ أَيْقِظُوا صَوَاحِبَاتِ الْحُجَرِ فَرُبَّ كَاسِيَةٍ فِي الدُّنْيَا عَارِيَةٍ فِي الْآخِرَةِ
Yandi me songa beto [Shadaqah] me songa beto [Ibn Uyainah] katuka na [Ma’mar] katuka na [Az Zuhri] katuka na [Hind] katuka na [Ummu Salama] mpi [Amru]. Mpi katuka na [Yahya bin Sa’id] katuka na [Az Zuhri] katuka na [Hind] katuka na [Ummu Salamah] tubaka nde: ‘Na mpimpa mosi, Ntumwa telamaka mpi tubaka nde: ‘Lukumu kuvanda na Nzambi –, inki luvunu me zabisama na mpimpa yai? Mpi inki bo kangulaka na bimvwama zole -Ramavi ti Persia-? Beno telama, beno bantu ya kele na nima ya bibaka -basuku-, sambu bantu ikwa ke zingaka na kusepela na balusakumunu ya Allah na inza yai kansi ta vanda kinkonga na luzingu ya nima ya lufwa -kubaka ve ata kima mosi ya mbote-'.
Imam Bukhari : 113
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمٍ وَأَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَصَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعِشَاءَ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ فَقَالَ أَرَأَيْتَكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ
Yau me zabisa beto [Sa’id bin ‘Ufair] tubaka, yau me songa munu [Al Laits] tubaka, yau me zabisa munu [‘Abdurrahman bin Khalid bin Musafir] katuka na [Ibn Shihab] katuka na [Salim] mpe [Abu Bakr bin Sulaiman bin Abu Hatsmah] nde [‘Abdullah] tubaka nde, sambaka kisambu ya Isha’ ti beto na nsuka ya luzingu na yandi. Na nima ya kupesa mbote yandi telamaka mpi tubaka nde: ‘Keti beno tulaka ve dikebi na mpimpa yai? Ya kieleka, na nsuka ya konso bamvula nkama, muntu mosi ve ta bikala na ntoto yai’.
Imam Bukhari : 114
حَدَّثَنَا آدَمُ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَبِتُّ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَهَا فِي لَيْلَتِهَا فَصَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعِشَاءَ ثُمَّ جَاءَ إِلَى مَنْزِلِهِ فَصَلَّى أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ نَامَ ثُمَّ قَامَ ثُمَّ قَالَ نَامَ الْغُلَيِّمُ أَوْ كَلِمَةً تُشْبِهُهَا ثُمَّ قَامَ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ فَصَلَّى خَمْسَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ نَامَ حَتَّى سَمِعْتُ غَطِيطَهُ أَوْ خَطِيطَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ
Yandi me zabisa beto [Adamu] me tuba, me songa beto [Syu’bah] me tuba, me songa beto [Al Hakam] me tuba, mono me wa [Sa’id bin Jubair] na [Ibn ‘Abbas] ke tuba nde, ‘Mono lutisaka mpimpa na nzo ya mpangi na mono ya nkento -Maimunah bint Al Harith-, nkento ya ‘Ntumwa saw. Mpe na ntangu yina Ntumwa vandaka ti yandi sambu yo vandaka ntangu na yandi. Ntumwa sala kisambu ya Isha, na nima yandi vutukaka na nzo mpi salaka rak’ah iya, na nima yandi lalaka mpi telamaka diaka sambu na kusamba’. Ibn Abbas tubaka nde, ‘Yandi lalaka na nima bonso mwana - yandi telamaka mwa ntangu - to kima ya mutindu yina - na nima yandi telamaka sambu na kusamba.' Na nima mono telamaka mpi telamaka na lweka na yandi ya kimama, yandi tulaka mono na lweka na yandi ya kitata. Na nima yandi salaka kisambu tanu, na nima yandi salaka kisambu zole, na nima yandi lalaka tii kuna mono waka ntulu na yandi, na nima yandi basikaka sambu na kusala kisambu ya suka.’
Imam Bukhari : 115
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَإِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ أَكْثَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَلَوْلَا آيَتَانِ فِي كِتَابِ اللَّهِ مَا حَدَّثْتُ حَدِيثًا ثُمَّ يَتْلُو{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنْ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى إِلَى قَوْلِهِ الرَّحِيمُ }إِنَّ إِخْوَانَنَا مِنْ الْمُهَاجِرِينَ كَانَ يَشْغَلُهُمْ الصَّفْقُ بِالْأَسْوَاقِ وَإِنَّ إِخْوَانَنَا مِنْ الْأَنْصَارِ كَانَ يَشْغَلُهُمْ الْعَمَلُ فِي أَمْوَالِهِمْ وَإِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ كَانَ يَلْزَمُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِشِبَعِ بَطْنِهِ وَيَحْضُرُ مَا لَا يَحْضُرُونَ وَيَحْفَظُ مَا لَا يَحْفَظُونَ
Yau me zabisama na beto [‘Abdul ‘Aziz bin ‘Abdullah] tubaka, yau me zabisama na mono [Malik] katuka na [Ibn Shihab] katuka na [Al A’raj] katuka na [Abu Hurairah] tubaka nde, ‘Ya kieleka bantu ke tubaka nde, ‘Abu Hurairah kele muntu yina me luta -kupesa hadith katuka na Rasulullah sallah yo vandaka ve zole. Mukanda ya Allah mono zolaka kupesa yo ve’. Na nima yandi tangaka verse : '-Ya kieleka, bantu yina ke bumbaka mambu ya Beto me tinda na mutindu ya bantendula ti lutwadisu-' ......tii na nsuka ya verse.. '-Allah kele Muntu ya ke wilaka bantu mawa mingi-' -Qs. 159-160-. Ya kieleka, bampangi na beto na kati ya ba Muhajirin, bo ke kudipesa na mumbongo na ba zandu, mpi bampangi na beto na kati ya ba Ansar, bo ke kudipesa na kisalu na bo ya kutwadisa bima na bo. Na ntangu Abu Hurairah vandaka kukwenda ntangu yonso ti Rasulullah ntangu yandi vandaka ti nzala, yandi vandaka ntangu yonso pana ntangu bantu lendaka kuvanda ve pana, mpi yandi vandaka kukanga mambu na ntu ntangu bantu lendaka kukanga yo ve na ntu.’
Imam Bukhari : 116
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَبُو مُصْعَبٍ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ دِينَارٍ عَنْ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قُلْتُيَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ حَدِيثًا كَثِيرًا أَنْسَاهُ قَالَ ابْسُطْ رِدَاءَكَ فَبَسَطْتُهُ قَالَ فَغَرَفَ بِيَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ ضُمَّهُ فَضَمَمْتُهُ فَمَا نَسِيتُ شَيْئًا بَعْدَهُحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ بِهَذَا أَوْ قَالَ غَرَفَ بِيَدِهِ فِيهِ
Yandi tubaka nde: “Mono tubaka nde, ‘O Ntumwa ya Nzambi, mono me waka mambu mingi sambu na nge. Yandi tubaka na nima nde: ‘Tandula lele na nge’. Na yawu mu panzaka yawu, yandi na nima - mutindu - simbaka kima mosi na diboko, na nima yandi tubaka : ‘Baka yawu’. Mono bakaka yo, yo yina banda ntangu yina mono me vilaka yo diaka ve’. Yandi me zabisa beto [Ibrahim bin Al Mundzir] me tuba, me songa beto [Ibn Abu Fudaik] ti editeur mosi ya mutindu yai, to yandi me tuba nde, ‘Yandi tiamunaka yo na maboko na yandi’.
Imam Bukhari : 117
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي عَنْ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَحَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وِعَاءَيْنِ فَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ قُطِعَ هَذَا الْبُلْعُومُ
Yau me zabisama na beto [Isma’il] me tuba, yau me zabisama na mono [mpangi na mono] katuka na [Ibn Abu Dzi’b] katuka na [Sa’id Al Maqburi] katuka na [Abu Hurairah] tubaka nde, ‘Mono ke bumba nzayilu -hadith- ya Ntumwa ya Nzambi saw na bitunga zole. Mosi mu panzaka mpe mu pesaka, yankaka, kana mu pesaka yau, mungungu yayi zolaka kuzengana’.
Imam Bukhari : 118
حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ جَرِيرٍأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَهُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ اسْتَنْصِتْ النَّاسَ فَقَالَ لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ
Yau me zabisama na beto [Hajjaj] tubaka, yau me zabisama na beto [Syu’bah] tubaka, yau me zabisama na mono na [‘Ali bin Mudrik] katuka na [Abu Zur’ah bin ‘Amru] katuka na [Jarir], nde Ntumwa saw. na kuvanda ba infidèles, na mpila nde beno kufwana’.
Imam Bukhari : 119
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرٌو قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍإِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ مُوسَى النَّبِيُّ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ يَا رَبِّ وَكَيْفَ بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَإِذَا فَقَدْتَهُ فَهُوَ ثَمَّ فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ بِفَتَاهُ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَحَمَلَا حُوتًا فِي مِكْتَلٍ حَتَّى كَانَا عِنْدَ الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا وَنَامَا فَانْسَلَّ الْحُوتُ مِنْ الْمِكْتَلِ{ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا }وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا فَلَمَّا أَصْبَحَ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ{ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا }وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى مَسًّا مِنْ النَّصَبِ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ فَقَالَ لَهُ فَتَاهُ{ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلَّا الشَّيْطَانُ }قَالَ مُوسَى{ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا }فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ إِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ أَوْ قَالَ تَسَجَّى بِثَوْبِهِ فَسَلَّمَ مُوسَى فَقَالَ الْخَضِرُ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ فَقَالَ أَنَا مُوسَى فَقَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ قَالَ{ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا }قَالَ{ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَكَهُ لَا أَعْلَمُهُ{ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا }فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ لَيْسَ لَهُمَا سَفِينَةٌ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعُرِفَ الْخَضِرُ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ فِي الْبَحْرِ فَقَالَ الْخَضِرُ يَا مُوسَى مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا كَنَقْرَةِ هَذَا الْعُصْفُورِ فِي الْبَحْرِ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا }فَكَانَتْ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا فَانْطَلَقَا فَإِذَا غُلَامٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ مِنْ أَعْلَاهُ فَاقْتَلَعَ رَأْسَهُ بِيَدِهِ فَقَالَ مُوسَى{ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ }{ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا }قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَهَذَا أَوْكَدُ{ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ }قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى{ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ }قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا
Yandi me tuba nde, mono me tuba nde: “Ya kieleka, Nauf Al Bakali ke yindula nde Musa vandaka ve Musa ya Bani, kansi muntu ya nkaka kele Musa.” Na nima Ibn Abbas tubaka nde: ‘Mbeni ya Nzambi ke tuba luvunu, ya kieleka [Ubay bin Ka’b] me tubila beto mambu yina me katuka na Ntumwa saw. Musa vutulaka nde: ‘Mono kele’. Yo yina Allah Ta’ala nganinaka yandi sambu bo pesaka yandi ve nzayilu na yina me tala yo. Na nima Allah Ta’ala songaka yandi nde: ‘Kele ti nsadi mosi na kati ya bansadi na Mono yina ke zingaka na kisika ya banzadi-mungwa zole ke kutana yina kele mayele kuluta nge’. Ebuna Musa tubaka nde: ‘O Rabi, nki mutindu mono lenda kutana ti yandi?’ Yo yina bo tubilaka yandi nde: ‘Nata mbisi na kitunga, kana nge me vidisa mbisi, pana yo kele lutwadisu’. Na nima, Musa kwendaka ti nsadi na yandi, Yusya’ bin Nun, mpi bo zole nataka mbisi na bitunga tii kuna bo kumaka na ditadi mosi ya nene. Na nima, bo zole tulaka ba-ntu na bo na zulu ya ditadi mpi lalaka. Na nima mbisi basikaka na kitunga -na nima mbisi pumbukaka mpi bakaka nzila na nzadi-mungwa-' -Qs. Bamvula 61-. Dyambu yai kuyitukisaka Moize ti balongoki na yandi, yo yina bo zole kulandaka nzietelo na bo mpimpa ti mwini yina kubikalaka. Tii kilumbu mosi na suka Musa tubaka na nsadi na yandi nde, '-Nata awa madia na beto, kieleka beto me lemba na nzietelo na beto-' -Qs. Bamvula 62-. Moize vandaka kuwa ve kulemba katula kaka na nima ya kukuma na kisika yina yandi vandaka kukwenda mutindu bo songaka yandi. Yo yina longoki na yandi tubilaka yandi nde: '-Keti nge zaba ntangu beto sosaka kisika ya kubumbana na ditadi na ntwala? Ya kieleka, mono vilaka kutubila nge mambu ya mbisi. Mpi muntu mosi ve ke vilaka mono katula kaka Satana-' -Qs. Bamvula 63-. Musa tubaka nde : '-Yau kele kisika ya beto ke sosa. Na nima bo zole vutukaka sambu na kulanda bitambi na bo ya kisina- ' -Qs. Bamvula 64-. Ntangu bo zole kumaka na ditadi, bo monaka muntu mosi me lwata bilele ya nene. Musa pesaka yandi mbote. Khidlir tubaka nde, ‘Inki mutindu nge ke pesaka mbote na kisika na bo?’ Moize vutulaka nde, ‘Mono kele Moize’. Khidlir vutulaka nde: ‘Musa Bani Izraele?’ Musa vutulaka nde, ‘Ee’. Musa tubaka na nima nde: ‘-Keti mono lenda landa nge sambu nge longa mono nzayilu ya mbote na kati ya nzayilu yina bo me longa nge?-’ Khidlir vutulaka nde: ‘Ya kieleka, nge ta kuka ve ata fioti kukanga ntima na Mono-’ -Qs. 66-67-. Khidlir landaka na kutuba nde, ‘O Musa, mono kele ti nzayilu ya me katuka na nzayilu ya Allah yina yandi longaka mono yina nge me zaba ve, mpi nge mpi kele ti nzayilu yina yandi longaka yina mono mpi me zaba ve’. Musa tubaka nde: '-Kana Nzambi zola, nge ta mona mono muntu ya ntima-nda, mpi mono ta telamina nge ve na konso diambu-' -Qs. Bamvula 69-. Yo yina, bo zole tambulaka na lweka ya nzadi ntangu ata muntu mosi ve vandaka ti maswa, na nima maswa mosi lutaka. Bo solulaka sambu bantu yina vandaka na maswa kunata bo zole. Sambu bo zabaka Khidlir, bo bakaka bo zole kukonda kufuta mbongo. Na nima, ndeke mosi ya fyoti kwisaka kuvandaka na lweka ya maswa mpi vandaka kubula masa ya nzadi-mungwa sambu na kunwa ti nsusu mosi to zole. Khidlir tubaka na nima nde: ‘O Musa, nzayilu na mono ti nzayilu na nge kana beto fwanisa yo ti nzayilu ya Allah, yo kele kaka bonso ntulu ya ndeke yai na masa ya nzadi-mungwa’. Na nima, Khidlir bakaka na luzolo yonso mabaya ya maswa mpi bukaka yo. Musa tubaka nde, bo me nata beto mpamba, kansi sambu na nki beno me fwa yo sambu na kudindisa bantu yina ke tambula na maswa na masa? Khidlir tubaka nde: ‘-Keti mono tubaka ve nde, ‘Ya kieleka nge ta kanga ntima ve ata fioti na mono-’ Musa vutulaka nde: ‘-Kupesa mono ve ndola sambu na kuvila na mono mpi kupesa mono ve kizitu. ani mono na kima mosi ya mpasi na mambu na mono- ' -Qs. 72-73-. Dyambu yai ya ntete kusalamaka sambu Moize kuvilaka. Na nima bo zole kwendaka tii kuna bo kutanaka ti mwana mosi ya fioti yina vandaka kusakana ti banduku na yandi zole. Na nima Khidlir simbaka ntu ya mwana yina, yandi nangulaka yo mpi bulaka yandi ngolo tii na lufwa. Yo yina Musa yulaka : '-Sambu na inki nge ke fwaka moyo ya bunkete, ve sambu yandi fwaka muntu ya nkaka ?-' -Qs. Bamvula 74-. Khidlir vutulaka : '-Keti mono songaka nge ve, nde na kieleka nge ta kuka ve kukanga ntima na mono ?- ' -B. Bamvula 75-. Ibn Uyaina tubaka nde, ‘Yai kele kundimisa. '-Yo yina bo zole tambulaka tii kuna ntangu bo kumaka na bantu ya insi mosi buna, bo lombaka nde bantu ya insi yina kuyamba bo, kansi bantu ya insi yina zolaka ve kuyamba bo. Na nima, bo zole monaka nde kibaka ya nzo yina zolaka kubwa. Yo yina Khidlir tungaka kibaka- ’ -B. Bamvula 77-. Rasulullah landaka disolo na yandi nde: ‘Khidlir salaka yo na maboko na yandi mosi. Na nima Musa tubaka nde: '-Kana nge zola, nge ta baka kibeni salere sambu na yo. Khidlir vutulaka nde: ‘Yai kele ntangu ya kukabwana na kati ya mono ti nge-’ -Qs. 77-78-. Ntumwa tubaka nde: ‘Bika nde Nzambi kuwila Musa mawa. Beto kele mpenza ti kivuvu nde Moize lenda vanda ntima-nda sambu beto wa masolo mingi ya ketubila bo zole.’
Imam Bukhari : 120
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ قَالَ أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَجَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْقِتَالُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَدَنَا يُقَاتِلُ غَضَبًا وَيُقَاتِلُ حَمِيَّةً فَرَفَعَ إِلَيْهِ رَأْسَهُ قَالَ وَمَا رَفَعَ إِلَيْهِ رَأْسَهُ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ قَائِمًا فَقَالَ مَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ
Yau me zabisama na beto [‘Uthman] tubaka, yau me zabisama na beto [Jarir] katuka na [Mansur] katuka na [Abu Wa’il] katuka na [Abu Musa] tubaka nde, ‘Muntu mosi kwisaka na Ntumwa saw. Sambu bankaka na kati na beto ke nwanaka sambu na makasi mpi bankaka sambu na nzala ya ngolo?’ Na nima yandi vandaka kutombula ntu na yandi na ndambu ya muntu yina vandaka kulomba, mpi yandi vandaka kutombula ve ntu katula kaka kana muntu yina vandaka kulomba vandaka kutelama. Yandi vutulaka na nima nde: ‘Konso muntu yina ke nwana sambu na kutombula ndinga ya Nzambi, pana yandi ke nwana na nzila ya Nzambi ‘azza wajalla’.